http://www.banks.am/ Բիզնես լուրեր Հայաստանից, ֆինանսական լուրեր, բանկեր, աշխատատեղեր, դոլար, եվրո, փոխարժեքներ en-us Thu, 04 Jun 2026 13:40:34 +0400 https://banks.am/am/news//30789 https://banks.am/am/news//30789 Երբ Հայաստանում որեւէ ծառայության կարիք ենք ունենում՝ վերանորոգման մասնագետի, իրավաբանի, հաշվապահի, սանտեխնիկի կամ այլ ոլորտի մասնագետի, հաճախ որոնում ենք ոչ թե թվային հարթակներում, այլ՝ հարցնում ծանոթներին։ Սա խոսում է ոչ թե ծառայությունների պակասի, այլ շուկայի տեսանելիության խնդրի մասին։ Գործող հազարավոր մասնագետներ եւ ծառայություններ հաճախ մնում են մեր տեսադաշտից դուրս։ Արդյունքում օգտվողները դժվարությամբ են գտնում իրենց համար լավագույն տարբերակը, իսկ ծառայություն մատուցողները՝ նոր հաճախորդների։ 

Մինչդեռ ծառայությունների շուկան Հայաստանի տնտեսության կարեւոր շարժիչներից է՝ ստեղծելով զբաղվածություն եւ տնտեսական ներքին ակտիվություն։ Որքան ավելի հասանելի եւ համակարգված է այս շուկան, այնքան ավելի արդյունավետ է այն աշխատում բոլորի համար։ Հենց այս խնդրի լուծմանն է միտված Turn.am-ը, որը ստեղծել է ծառայությունների որոնման եւ ներկայացման միասնական հարթակ։ 

Banks.am-ը զրուցել է Turn.am-ի հիմնադիր Ռաֆայել Տոբելյանի հետ։

Ծառայություն մատուցողը՝ մեր «քթի տակ»

Հայաստանում ծառայությունների շուկան մեծ է, բայց հաճախ մասնատված եւ դժվար որոնելի։ Շատ ծառայություններ օգտատերերը դեռ փնտրում են ծանոթի միջոցով, սոցիալական ցանցերի խմբերում կամ ոչ մասնագիտացված հարթակներում։

Այս իրավիճակում խնդիր ունի եւ՛ օգտատերը, եւ՛ բիզնեսը՝ տվյալ դեպքում ծառայություն մատուցողը։ Օգտատերը ժամանակ է կորցնում, իսկ ծառայություն մատուցողը հաճախ չի կարողանում ճիշտ ներկայացնել իր կոնկրետ ծառայությունները եւ հայտնվել այն պահին, երբ հաճախորդն իրեն փնտրում է։ Ստացվում է Հայաստանում ծառայություն գտնելը հաճախ կախված է պատահականությունից, ծանոթների առաջարկներից կամ սոցցանցերում որոնումից։ 

[[gallery1]]
Հայաստանում չկա դասակարգում, չկա հստակ տեղ, որտեղ ծառայություն մատուցողները կարող են գրանցվել եւ ակյումուլացիա անեն իրենց փորձը, որակը եւ այլն։ Սա նշանակում է, որ եթե ինչ-որ մեկի բակում ծառայություն մատուցող կա, նա թվային տեսադաշտում կամ որեւէ այլ հարթակում չի երեւում։ Սա շատ է թերագնահատված, ինչն էլ խնդիր է առաջացնում թե՛ այն մատուցողի, թե՛ դրանից օգտվողի համար։ Այսինքն՝ կարող է մեր «քթի տակ» լինի մեզ պետքական ծառայությունը՝ սանտեխնիկ, մատնահարդար կամ իրավաբան, բայց նրա տեղը չիմանանք, չկարողանանք գտնել եւ ստիպված փորձենք գտնել ուրիշ տարբերակներ։ 

Հիմնական մեխանիզմը Հայաստանում ծանոթ-բարեկամներին, ընկերներին հարցնելն է։ Այսինքն, մեկ հոգի իր անձնական փորձից խորհուրդ տա՝ այն էլ ոչ ճիշտ։

Բացի սա՝ մեզ մոտ որոշ չափով խորհրդային մեխանիզմներն են մնացել եւ մատուցողները իրենց գործունեության ընդլայնման (scaling) մասին չեն մտածում։ Շատերը ասում են՝ «մեր օրվա հացի փողը բերում է, հերիք է»։ Չեն պատկերացնում, որ կարող են չսահմանափակվել նեղ շրջապատով, ընկերներով եւ նրանց բերած հաճախորդներով:

Turn.am-ը ստեղծվել է հենց այդ նպատակով, որ Հայաստանում ծառայությունների մատուցողները կարողանան ընդլայնվել եւ թվային տիրույթում եւս տեսանելի լինել:

Գրանցումը եւ հնարավորությունները

Turn.am-ը Հայաստանում պաշտոնապես մեկնարկել է 2024 թվականին, որտեղ օգտատերը կարողանում է արագ գտնել համապատասխան ծառայությունը, իսկ այն մատուցողը ստանում է առանձին, որոնելի եւ ներկայացուցչական էջ՝ կոնկրետ ծառայությունների համար։ Հարթակի մեկնարկից կարճ ժամանակ անց պարզ դարձավ, որ այս պրոդուկտի կարիքն իսկապես Հայաստանում կար:

Այս հարթակի ստեղծումն անձնական նախապատմություն ունի: Երբ մեքենաս վթարի էր ենթարկվել, ինձ անհրաժեշտ էր «դզող-փչող»։ Զանգահարում էի ընկերներից ու ծանոթներից ստացած հեռախոսահամարներով: Ամեն մեկը տարբեր մարդ էր առաջարկել, եւ երկար ժամանակ չէի կարողանում գտնել այն մասնագետին, ով կհամապատասխաներ իմ պահանջներին։ Չնայած նրան, որ 17 տարի աշխատում եմ ՏՏ ոլորտում, այդ պահին չկար մի հարթակ, որտեղ հնարավոր կլիներ մեկ տեղում գտնել անհրաժեշտ ծառայությունն ու դրա մասին ամբողջական տեղեկատվությունը։ Այդ փորձից էլ ծնվեց գաղափարը՝ ստեղծել նման հարթակ ինքս։ Այսօր Turn.am-ն արդեն ունի 17 մրցակից, բայց իր սկզբնական առաքելությունը մնացել է նույնը՝ ծառայությունները դարձնել հասանելի, հստակ եւ վստահելի։

Հարթակում գրանցվելը բոլորի համար անվճար է, սակայն կա սահմանափակում, անվճար հնարավոր է ներկայացնել մինչեւ 4 ծառայություն։ Այնուհետեւ, մեկանգամյա վճարով կարելի է ավելացնել ծառայությունների քանակը։ Այս մոտեցումը ներդրվել է, որովհետեւ այլ հարթակներում մարդիկ հաճախ նույն հայտարարությունը տեղադրում էին մի քանի անգամ՝ «վերեւում» երեւալու համար: Turn.am-ում այդ խնդիրը չկա:

[[gallery2]]
Շատ մասնագետներ չգիտեն, թե ինչպես ներկայացնել իրենց ծառայությունը օնլայն հարթակներում, ոմանք փորձում են ինչ-որ բան անել սոցիալական ցանցերում, մյուսները գրանցվում են List.am-ում՝ որպես ծառայություն մատուցող։ Սակայն այնտեղ տեսանելի լինելու համար ստիպված են ամեն օր մուտք գործել եւ թարմացնել հայտարարությունը, որպեսզի մնան «վերեւում»։ Turn.am-ում ծառայություն մատուցողները կարող են հեշտությամբ գրանցվել, ստանալ լրացուցիչ թվային ներկայություն, որոնելի էջեր, ուղիղ կոնտակտներ եւ հնարավորություն իրենց ծառայությունները ներկայացնելու ավելի մանրամասն, քան սովորական սոցիալական էջերում։ Օգտատերն էլ կարող է ավելի արագ գտնել իրեն անհրաժեշտ ծառայությունը, դիտել տարբերակներ, ուսումնասիրել նկարագրություններն ու կարծիքները եւ անմիջապես կապ հաստատել ծառայություն մատուցողի հետ։ Կարեւոր սկզբունքն է այն, որ հարթակում ներկայացվում են միայն ծառայություններ, վաճառք կամ վարձակալություն այստեղ նախատեսված չէ։

Ծառայությունները եւ կատեգորիաները

Turn.am-ում որոնումը կառուցված է կատեգորիաների հիման վրա։ Հարթակում առկա է ավելի քան 650 դետալիզացված կատեգորիա, ինչը թույլ է տալիս օգտատիրոջը շատ կոնկրետ գտնել իրեն անհրաժեշտ ծառայությունը։ Կատեգորիաների շրջանակը շատ լայն է՝ վերանորոգում, հաշվապահություն, իրավաբանություն, ստոմատոլոգիա, կրթություն, առողջապահություն, մաքրության, գեղեցկության եւ խնամքի ծառայություններ, տուրիզմ եւ նույնիսկ ավելի նեղ ուղղություններ, օրինակ՝ օնլայն հարթակներից գնումների օգնականի ծառայություն։Օրինակ՝ եթե պետք է մատնահարդար, օգտատերը պարզապես մտնում է համապատասխան կատեգորիա եւ այնտեղ կարող է ֆիլտրել մինչեւ ավելի նեղ ուղղվածություններ՝ ֆրանսիական, ճապոնական մատնահարդարում, գել լաք եւ այլն։ Այսինքն՝ հնարավոր է գտնել հենց այն մասնագետներին, որոնք համապատասխանում են կոնկրետ պահանջին։

Հարթակում սահմանափակում չկա՝ այստեղ կարող են գրանցվել թե՛ անհատ ծառայություն մատուցողներ, թե՛ խոշոր կազմակերպություններ։ Օրինակ՝ բժշկական խոշոր կենտրոններ, ինչպիսիք են Էրեբունի բժշկական կենտրոնը կամ Նաիրի բժշկական կենտրոնը, ներկայացված են իրենց բազմազան ծառայություններով։

Ծառայություն մատուցողները հարթակում կարող են ստեղծել ամբողջական ներկայացուցչական էջ, նշել անունը կամ բրենդը, ավելացնել նկարներ, հասցե կամ մի քանի հասցե (մասնաճյուղերի դեպքում), նշել կոնկրետ ծառայությունները յուրաքանչյուր հասցեի համար, կցել սոցիալական էջերը, գրել ծառայության նկարագրություն, նշել արժեք կամ արժեքների միջակայք եւ ներկայացնել աշխատանքների լուսանկարներ։

Այս պահին հարթակում գրանցված ծառայությունների թիվն անցնում է 10 000-ը, որից մոտ 80%-ը Երեւանից են, իսկ 20%-ը՝ մարզերից, հիմնականում՝ Շիրակից եւ Լոռուց։ Հարթակում կա նաեւ ուղեցույց, որը օգնում է ճիշտ եւ հեշտ գրանցվել հարթակում։ Հարթակի հավելվածը հասանելի է Apple Store եւ Play Store-ում:

Խելացի որոնում եւ ճիշտ ներկայություն՝ ԱԲ օգնությամբ

Turn.am-ի աշխատանքի հիմնաքարերից են գտնվելու վայրը եւ օգտատերերի կարծիքները։ Որոնման արդյունքում ծառայություն մատուցողները ցուցադրվում են՝ սկսած օգտատիրոջը ամենամոտից մինչեւ ավելի հեռու գտնվող տարբերակները։ Միեւնույն ժամանակ, արդյունքների դասավորությունը կախված է նաեւ արհեստական բանականության (ԱԲ) միջոցով իրականացվող գնահատումից՝ հաշվի առնելով կարծիքները, հեռավորությունը եւ 80 այլ ֆակտորներ։

ԱԲ-ն կիրառվում է նաեւ ծառայություն մատուցողների էջերի զարգացման համար։ Պարզվել է, որ շատերը դժվարանում են իրենց ծառայությունը ներկայացնել պրոֆեսիոնալ ձեւով, հաճախ օգտագործում են լատինատառ, շատ կարճ կամ ոչ բովանդակալից նկարագրություններ։ Այդ խնդիրը լուծելու համար հարթակում ներդրվել է ԱԲ տեքստային օգնական, որը թույլ է տալիս մի քանի բառի հիման վրա ստեղծել ամբողջական, գրագետ եւ մասնագիտական նկարագրություն։ Օգտատերը կարող է այն խմբագրել եւ հարմարեցնել իր ծառայությանը։

[[gallery3]]
Բացի այդ, ներդրվել է նաեւ ԱԲ որոնում, որը օգնում է գտնել ճիշտ կատեգորիան, եթե օգտատերը հստակ չգիտի, թե որտեղ պետք է փնտրի ծառայությունը։ Օրինակ՝ եթե գրում է «մեր տան ծորակը կաթում է», համակարգը առաջարկում է սանտեխնիկի կատեգորիան։ Կամ ավելի զավեշտալի օրինակ բերեմ՝ ասում են «ամուսինս կարծես թե դավաճանում է, տանում է մասնավոր հետախույզի կատեգորիա», քանի որ հարթակում նման ծառայություն եւս կա:

Հարթակում գրանցվելով՝ ծառայություն մատուցողները ստանում են նաեւ թվային ներկայություն որոնողական համակարգերում, նրանց էջերը հայտնվում են Google-ի որոնման արդյունքներում, ինչպես նաեւ կարող են առաջարկվել ԱԲ համակարգերի կողմից, երբ օգտատերերը որոնում են համապատասխան ծառայություններ։ Սա հնարավորություն է տալիս ծառայություն մատուցողին ձեւավորել իր ամբողջական թվային ինքնությունը եւ հասանելի լինել ավելի լայն լսարանի համար:

Մտածելակերպի փոփոխությունը եւ կարծիքների մշակույթը

Կարծիքներ թողնելու առումով Հայաստանում դեռ թերզարգացած վիճակ է։ Ճիշտ է՝ մարկետփլեյս հարթակներում որոշակի շարժ կա, մարդիկ սկսել են կարծիքներ թողնել ծառայությունների վերաբերյալ, բայց ընդհանուր առմամբ մշակույթը դեռ ձեւավորված չէ։ Շատ հաճախ մարդիկ ամաչում են կարծիք թողնել կամ թողնում են միայն վատ փորձի դեպքում։

Եթե 100 մարդ օգտվել է որեւէ ծառայությունից, դրանցից մոտ 10-ն է թողնում դրական կարծիք։ Իսկ երբ վատ փորձ է լինում, 100-ից մոտ 95-ն է արձագանքում։ Արդյունքում ստացվում է ոչ ամբողջական պատկեր, որովհետեւ հնարավոր չէ, որ ցանկացած ծառայություն մատուցող 100% բոլոր հաճախորդներին գոհացնի։ Եթե լավ փորձ ունեցողները չեն գրում, բայց մի քանի բացասական կարծիք կա, ծառայությունը կարող է սխալ ընկալվել որպես վատ որակի։

Որպեսզի սա հավասարակշռվի, պետք է տարբեր մեխանիզմներով խրախուսել մարդկանց թողնել կարծիք՝ թե՛ դրական, թե՛ բացասական։

Մեկ այլ խնդիր էլ կա, երբ իրական բացասական կարծիք է լինում, ծառայություն մատուցողը հաճախ փորձում է վիճարկել՝ ասելով, թե դա մրցակցի թողածն է կամ իրական չէ։ Մենք կարծիքներ չենք ջնջում եւ ադմինիստրատիվ միջամտությամբ չենք հեռացնում դրանք։ Ջնջումը հնարավոր է միայն այն դեպքերում, երբ հստակ ապացույց կա, որ դրանք կազմակերպված են։ Այդպիսի դեպքերի բացահայտման համար նաեւ կիրառվում են ԱԲ գործիքներ, որոնք օգնում են հասկանալ՝ արդյոք նույն օգտատիրոջ կամ կասկածելի աղբյուրների կողմից են արված գործողությունները։

Ծառայությունների ոլորտը՝ չգնահատված տնտեսական ներուժ 

Հայաստանում ծառայությունների ոլորտը դեռեւս լիարժեք ձեւավորված եւ կարգավորված չէ։ Նույնիսկ վիճակագրական տվյալներ գտնելը հաճախ դժվար է, ինչը ցույց է տալիս, որ ոլորտը բավարար ուշադրության կենտրոնում չէ։ Համեմատության համար, օրինակ, Միացյալ Նահանգներում բավական է որոնել «gig economy» թեմայով, եւ անմիջապես հասանելի են լայնածավալ վիճակագրական տվյալներ: Ծառայությունների շուկան մեծ ներուժ ունի նաեւ Հայաստանում։ Պետական մակարդակով հնարավոր է կազմակերպել կրթական ծրագրեր, որոնք կօգնեն մարդկանց հասկանալ, թե ինչպես ճիշտ մատուցել եւ ներկայացնել իրենց ծառայությունները։ Կարող են լինել նաեւ խթանող մեխանիզմներ կամ արտոնություններ, որպեսզի ծառայություն մատուցողները ցանկանան գործել բաց դաշտում եւ դուրս գան ստվերից։

[[gallery4]]
Հայաստանում «ծառայություն» հասկացությունը հաճախ սահմանափակվում է ֆիզիկական աշխատանքով՝ սանտեխնիկ, էլեկտրիկ, շինարար։ Սակայն իրականում կան բազմաթիվ ծառայություններ, որոնք հնարավոր է արտահանել՝ օրինակ իրավաբանական, հաշվապահական կամ խորհրդատվական ծառայություններ։ Այսինքն՝ ծառայությունների ոլորտը կարող է ոչ միայն ներքին, այլեւ արտաքին եկամուտ ստեղծել երկրի համար։

Եթե այս ուղղությամբ լինի համակարգված աջակցություն եւ կրթություն, դա կխթանի ոլորտի զարգացումը, կօգնի ծառայություն մատուցողներին թվայնանալ եւ դուրս գալ ստվերից՝ ձեւավորելով ավելի թափանցիկ եւ մրցունակ շուկա։

ServiceOrca․ նույն գաղափարը՝ միջազգային շուկայում

Turn.am-ի թողարկումից շատ կարճ ժամանակ անց 2025 թվականին ստեղծեցի նաեւ ServiceOrca.com-ը, որը դրա միջազգային տարբերակն է։ Ամեն ինչ նույնն է՝ միայն միջազգային շուկայի համար։ Եթե Turn.am-ը կենտրոնացած է Հայաստանի ծառայությունների շուկայի վրա, ապա ServiceOrca-ն նույն տրամաբանությունը տեղափոխում է գլոբալ մակարդակ՝ ծառայությունների որոնումը դարձնելով ավելի կառուցվածքային, բազմալեզու եւ մասշտաբային:

Այն շատ ավելի մեծ է, քան Turn.am-ը, եւ ծառայություն մատուցողների, եւ օգտվողների, եւ ծառայությունների կատեգորիայի։ Այս պահին այնտեղ գրանցված ծառայությունների թիվը հասնում է 20 000-ի:

Էկոհամակարգի զարգացումը

Մեր նպատակն է Turn.am-ը դարձնել համահայկական հարթակ, որտեղ օգտատերը հեշտությամբ կգտնի իրեն ամենամոտ եւ որակյալ ծառայություն մատուցողին, իսկ ծառայություն մատուցողը կտեսնի իր մասին ամբողջական տեղեկատվությունն ու կարծիքները մեկ տեղում։

Հարթակը կմնա անվճար մինչեւ 4 ծառայություն ներկայացնելու սահմանով՝ որպես հիմնական մոդել։

Էկոհամակարգի հաջորդ քայլերից է CRM համակարգի (հաճախորդների կառավարման համակարգ) զարգացումը, որը թույլ կտա ծառայություն մատուցողին տեսնել հաճախորդների պատմությունը եւ ավելի անհատական մոտեցում ցուցաբերել՝ առաջարկելով զեղչեր կամ բոնուսներ կրկնակի այցելությունների դեպքում։

Մեր երրորդ ուղղությունը լինելու է «բուքինգ» համակարգի զարգացումը՝ որպես առանձին պրոդուկտ, որը կկազմակերպի ծառայությունների ամրագրումը։

Արփի Ջիլավյան

Լուսանկարները՝ Գայանե Ենոքյանի ]]> Wed, 03 Jun 2026 22:30:00 +0400 https://banks.am/am/news//30756 https://banks.am/am/news//30756 2026 թվականի մայիսի 26-ին Մեդիամաքս մեդիա ընկերությունն անցկացրեց Impacture 2026 կոնֆերանսը, որտեղ քննարկվեցին բարեգործությանը, կորպորատիվ սոցիալական պատասխանատվությանը (ԿՍՊ) եւ հանրօգուտ ներդրումներին (impact investments) վերաբերող հարցեր: 

Impacture 2026 կոնֆերանսի գործընկերներն էին Ucom-ը, IDBank-ը, JTI Armenia-ն, Թուֆենկյան հիմնադրամը եւ HENDERSON Armenia-ն: 

Կոնֆերանսի առաջին պանելային քննարկման թեման էր «Բարեգործություն, CSR եւ հանրօգուտ ներդրումներ՝ հակասություն, թե՞ փոխլրացում»: 

Քննարկման մասնակիցներն էին IDBank-ի Վարչության նախագահ Մհեր Աբրահամյանը, սոցիալական ձեռնարկատիրության եւ ԿՍՊ փորձագետ, Impact Hub Yerevan-ի խորհրդի անդամ Նազարեթ Սեֆերյանը, «Հայորդի» բարեգործական հիմնադրամի հիմնադիր և տնօրեն Վաչե Վարդանյանը եւ «Դասավանդի՛ր Հանուն Հայաստանի» կրթական հիմնադրամի հիմնադիր եւ գործադիր տնօրեն Լարիսա Հովհանիսյանը: 

[[gallery1]]
Քննարկումը վարում էր ԱՊՐԻ Արմենիա-ի Ֆոնդհայթայթման մասնագետ, Fundraisers Club Armenia-ի ղեկավար Շարմաղ Սաքունցը:

Բարեգործության եւ ԿՍՊ տարանջատումը

Մհեր Աբրահամյան, IDBank-ի Վարչության նախագահ

Երբեմն իսկապես դժվար է տարանջատել բարեգործությունը եւ կորպորատիվ սոցիալական պատասխանատվությունը (ԿՍՊ): Դա անելու համար կարեւոր է հասկանալ, թե ինչ նպատակ են հետապնդում այս երկուսը: Որպես կանոն՝ բարեգործությունը նպատակ ունի տեղային, կոնկրետ խնդիր լուծել, իսկ սոցիալական պատասխանատվությունն ավելի համակարգային մոտեցում է, որը նպատակ ունի երկարաժամկետ խնդիր լուծել:

Հիմնական տարբերությունը փիլիսոփայությունն է, իսկ ամենակարեւորը պատասխանատվություն բառն է: Պատասխանատու լինել այն միջավայրի, հասարակության հանդեպ, որտեղ բիզնես ես վարում, եկամուտ գեներացնում:

[[gallery2]]
Իհարկե, մենք ստեղծում ենք աշխատատեղեր, նպաստում ենք տնտեսության զարգացմանը, հարկեր ենք վճարում եւ կարող է թվալ, որ այս ամենն անելով՝ հավելյալ պարտավորություններ կարող ենք չստանձնել: Բայց պատասխանատու լինելը, քո հաջողության պտուղներով կիսվելը կարեւոր է: 

2025 թվականին հարկային օրենսգրքի փոփոխության համաձայն՝ առեւտրային կառույցները կարող են պետական կրթական հաստատություններին կատարվող նվիրատվությունների չափով նվազեցնել շահութահարկը՝ իրենց համախառն եկամտի մինչեւ 2,5%-ի չափով:

Հարկային օրենսդրությունն ու պետության կողմից վարվող քաղաքականությունը կարող են բավականին մեծ ազդեցություն ունենալ այս ոլորտի վրա, բայց չեմ կարծում, որ դա կարող է շարժիչ ուժ դառնալ: Հարկային քաղաքականությունը կամ այլ կարգավորումները կարող են խրախուսել, նպաստել կամ ավելի դժվարացնել դրա իրականացումը, բայց չեն կարող վճռորոշ ազդեցություն ունենալ: 

[[gallery3]]
Վերջերս  շատ արժեքավոր ծրագիր ենք իրականացրել ԵՊՀ-ում՝ արցախցի 103 ուսանողի կրթաթոշակ տրամադրելով: Այս ծրագիրը չենք արել հարկային փոփոխության արդյունքում, այն 2024 թվականի արցախցի մեր հայրենակիցների համար գործարկված «Կողք կողքի» ծրագրի մաս է կազմել:

Նազարեթ Սեֆերյան, սոցիալական ձեռնարկատիրության եւ ԿՍՊ փորձագետ, Impact Hub Yerevan-ի խորհրդի անդամ

Բիզնեսի համար ամենակարեւոր հարցերից մեկը երկարաժամկետ պլանավորումն է, որի ընթացքում տարբեր խնդիրներ են ի հայտ գալիս, որոնք այդ բիզնեսի շարունակական զարգացման համար կարող են ռիսկեր ներկայացնել: 

[[gallery4]]
Կորպորատիվ պատասխանատվության դեպքում այս խնդիրները դիտարկվում են բիզնես տեսանկյունից եւ ներառում են դրանց ռազմավարական կապը բիզնեսի հետ: Այսինքն՝ ԿՍՊ դեպքում բիզնեսն այնպիսի խնդիրներ է իր առաջ դնում, որոնք կապ ունեն ե՛ւ իր, ե՛ւ հասարակության հետ:

Հիմնադրամների եւ բիզնեսի «հանդիպումը»

Վաչե Վարդանյան, «Հայորդի» բարեգործական հիմնադրամի հիմնադիր եւ տնօրեն 

2020 թվականից հետո՝ տարբեր իրավիճակներով պայմանավորված, մեր երկրում ավելացել է հիմնադրամների թիվը: Կան լավ հիմնադրամներ՝ լավ թիմերով, որոնք չեն կարողանում գումար հավաքագրել: 

[[gallery5]]
Մեր փորձից կարող եմ ասել, որ շատ կարեւոր է հիմնադրամի գործունեությունը գրագետ ներկայացնելը: Երբ որեւէ ընկերություն որեւէ հիմնադրամից նամակ է ստանում, սկսում է որոնել համացանցում, որպեսզի տեսնի, թե տվյալ հիմնադրամն ինչով է զբաղվում, արդյո՞ք որեւէ աֆիլացում ունի եւ այլն: 

[[gallery6]]
«Հայորդի»-ի եւ IDBank-ի համագործակցության օրինակը կարող եմ բերել: Իմ ընկերները, գաղափարակից մարդիկ ասում են, որ տեղյակ լինելով, որ «Իդրամը» աջակցում է մեր հիմնադրամին, նախընտրում են վճարումներ կատարել այդ թվային հարթակի միջոցով, քանի որ «Մի դրամի ուժը» նախաձեռնության միջոցով յուրաքանչյուր գործարքից հատկացվում է բարեգործությանը: Եվ էական չէ, թե տվյալ ամսվա ընթացքում աջակցությունը որ հիմնադրամին է ուղղվում:

Լարիսա Հովհանիսյան, «Դասավանդի՛ր Հանուն Հայաստանի» կրթական հիմնադրամի հիմնադիր եւ գործադիր տնօրեն 

Ես էլ պետք է նշեմ IDBank-ը եւ «Իդրամ»-ը, քանի որ իրենք Հայաստան մասնավոր հատվածի առաջին ներկայացուցիչներն էին, որ սկսեցին աշխատել մեզ հետ: Եվ այդ համագործակցությունը ծավալվում է իրական գործընկերության ոգով:

[[gallery7]]
 «Դասավանդի՛ր Հանուն Հայաստանի»-ն այսօր համագործակցում է նաեւ տեխնոլոգիական ոլորտի հետ: Նրանցից գումար չենք խնդրում, այլ առաջարկում ենք, որ իրենց լավագույն աշխատողներին տրամադրեն, որոնք իրենց աշխատանքին զուգահեռ կդասավանդեն համայնքներում:

«Մի դրամի ուժը»
 
Մհեր Աբրահամյան, IDBank-ի Վարչության նախագահ

«Մի դրամի ուժը» դասական ԿՍՊ օրինակ է եւ, կարծում եմ, ոլորտում որոշակի մշակույթ է փոխել: 

«Մի դրամի ուժը» գործունեության 6 տարվա ընթացքում 50-ից ավելի հիմնադրամների եւ հասարակական կազմակերպությունների հետ է համագործակցել եւ շուրջ 300 մլն դրամից ավելի գումար է հատկացրել: 

[[gallery8]]
Մենք վստահ ենք, որ փոքր քայլերով, փոքր ռեսուրսներով, 1 դրամով կարելի է բազմաթիվ կարեւոր գործեր անել, փոխել մարդկանց կյանքի որակը, միջավայրը, բնությունը: Կարեւոր է նաեւ, թե ով է իրականացնում այդ ծրագրերը: Անհրաժեշտ են հուսալի գործընկերներ, որոնք կարող են կյանքի կոչել իրենց նպատակները: Մեկ բան է լավ ցանկություններ ու նպատակներ ունենալ, այլ բան է դրանք իրականացնել: 

[[gallery9]]
Մենք ունենք մի շարք չափանիշներ եւ դրանց միջոցով խորը ուսումնասիրում ենք այն կազմակերպություններին, որոնց հետ մտադիր ենք համագործակցել:

Հանրօգուտ ներդրումները

Նազարեթ Սեֆերյան, սոցիալական ձեռնարկատիրության եւ ԿՍՊ փորձագետ, Impact Hub Yerevan-ի խորհրդի անդամ

Դասական ներդրում դիտարկելիս ամենակարեւոր հարցը միջոցների վերադարձն է: 
Բայց երբ խոսում ենք հանրօգուտ ներդրումների մասին, ֆինանսական վերադարձը գործոններից միայն մեկն է: Շատ կարեւոր է հասկանալ եւ հաշվարկել սոցիալական կամ բնապահպանական ազդեցությունը, որը կլինի այդ ներդրման արդյունքում: 
Այստեղ խոսքը սոցիալական ձեռնարկությունների մասին է, որոնք ստեղծվել են սոցիալական կամ բնապահպանական խնդիր լուծելու նպատակով: Սա կարեւոր ուղղություն է մեր երկրի համար: 

[[gallery10]]
Շատ կարեւոր է նաեւ սպառողի մտածելակերպը: Պետք է յուրաքանչյուրս հասկանանք՝ որպես սպառող ամեն օր ընտրություն ենք կատարում, ընտրում ենք այս կամ այն ընկերությունը եւ մասնակցում սոցիալական ազդեցությանը: 

Զգայուն հարցերը

Վաչե Վարդանյան, «Հայորդի» բարեգործական հիմնադրամի հիմնադիր եւ տնօրեն 

Միջազգային կազմակերպությունները խուսափում են ավելի տեղային, ազգային գաղափարներ ֆինանսավորել, չնայած, որ մեր ծրագրերը հիմնականում հումանիտար, սոցիալ-հոգեբանական բնույթի են:

Դրամահավաքի ժամանակ տարբեր խնդիրների ենք առնչվում: Օրինակ՝ հիմա քարոզարշավ է ընթանում եւ մեր հերթական ամառային ճամբարի դրամահավաքը թողել ենք ընտրություններից հետո: 

[[gallery11]]
Մեր նման հիմնադրամները պետք է շատ ուշադիր լինեն իրենց խոսքում շահառուների հետ աշխատանքում, քանի որ մեր ուղղվածությունը շատ զգայուն է թե՛ շահառուների, թե՛ բիզնեսի համար: Շատ բիզնեսներ՝ լսելով «պատերազմ» բառը, այն ընկալում են որպես քաղաքական եզրույթ, այլ ոչ թե հումանիտար ու սոցիալական խնդիր: Սա ի նկատի ունենալով՝ 6 տարվա ընթացքում փոփոխությունների ենք ենթարկել մեր մեդիա արշավները, ծրագրերի փաթեթավորումը եւ կարողացել ենք առաջ շարժվել:

Միմյանցից սովորելը

Մհեր Աբրահամյան, IDBank-ի Վարչության նախագահ

Կարծում եմ՝ հիմնադրամները եւ հասարակական կազմակերպությունները սկսել են հասկանալ, որ միայն «մեյլ» գրելով հաջողություն չեն ունենա: Նրանք դառնում են ավելի պատասխանատու, կազմակերպված, թիրախային եւ արդյունքի միտված: 

Մենք էլ սովորել ենք ավելի ճիշտ գնահատել այդ կարիքները եւ հասկանալ, թե այսօր մեր երկրին ու թիրախային խմբերին ինչ է ավելի շատ անհրաժեշտ: 

Նազարեթ Սեֆերյան, սոցիալական ձեռնարկատիրության եւ ԿՍՊ փորձագետ, Impact Hub Yerevan-ի խորհրդի անդամ

Կարեւոր է, որ բիզնեսները խոսեն կորպորատիվ պատասխանատվության ռազմավարական մոտեցումների մասին, որ լայն հանրությունը սկսի հասկանալ՝ թե ինչ է համակարգված մոտեցումը եւ ոչ թե մտածի՝ բիզնեսն ավելորդ գումար ունի եւ պետք է այստեղ կամ այնտեղ ծախսի: 

[[gallery12]]
Կարեւոր են նաեւ չափման մեխանիզմները: Բավարար չէ արձանագրել, որ այս կամ այն ծրագրի արդյունքում, օրինակ, 50 երիտասարդ վերապատրաստում անցավ: Պետք է փորձել հասկանալ, թե արդյունքում ինչ փոխվեց այդ 50 երիտասարդի կյանքում, նրանցից քանիսը՞ իրական օգուտ քաղեցին ծրագրից:

Վաչե Վարդանյան, «Հայորդի» բարեգործական հիմնադրամի հիմնադիր եւ տնօրեն

Շատ ընկերություններ՝ մերժելով հիմնադրամների դիմումը, չեն մանրամասնում, թե որն է մերժման պատճառը: Կարծում եմ, որ պատճառների ներկայացնումը կօգնի հիմնադրամներին հաջորդ անգամ հաշվի առնել նախորդ անհաջող փորձը:

Ինքս սովորել եմ ճանաչել նաեւ բիզնեսի շահը: Հաճախ ինձ դնում եմ այս կամ ընկերության ղեկավարի տեղում եւ մեր բարձրացված հարցերին փորձում եմ նայել իր տեսակետից: 

Կարդեցեք նաեւ.

Իեն Գիլանի եւ Թոնի Այոմիի անվան մրցանակներ՝ Գյումրիի թիվ 6 երաժշտական դպրոցի սաներին

Բոլորիս «ծննդյան վկայական» Մատենադարանն եւ նրա գաղափարակիցները

Ռալֆ Յիրիկյանը՝ պատասխանատվության, մարզերի զարգացման եւ սփյուռքի ներուժի մասին

Արփի Ջիլավյան

Լուսանկարները՝ Դավիթ Ղահրամանյանի ]]> Wed, 27 May 2026 08:58:00 +0400 https://banks.am/am/news//30746 https://banks.am/am/news//30746 Կարոլինա Ալվեսը Լոնդոնի համալսարանական քոլեջի Նորարարության եւ հանրային նշանակության ինստիտուտի տնտեսագիտության դոցենտ է։

Կարոլինա Ալվես 

2025 թվականի մեծ մասի եւ 2026 թվականի առաջին ամիսների ընթացքում կենտրոնական բանկերը տոկոսադրույքները կայուն պահելու իրենց որոշումը ներկայացրել են որպես խոհեմության դրսեւորում։ Մինչ գնաճը բարձրանում է, իսկ տնտեսական աճը դանդաղում է, ԱՄՆ Դաշնային պահուստային համակարգն ու Անգլիայի բանկը համբերատարությունն ու «տվյալների վրա հիմնված մոտեցումը» նշում են որպես առաջ շարժվելու պատասխանատու ուղի։ Այս մոտեցումը, նախ և առաջ, ձևավորվել է ռեցեսիայի շարունակական վախերի ազդեցությամբ։

Այս դիրքորոշումն առաջ է բերում մի ծանոթ հարց. որքա՞ն ժամանակ կարող են կենտրոնական բանկերը դիմադրել տոկոսադրույքների բարձրացմանը։ Սակայն այդ ձեւակերպումը չի արտացոլում հարցի ողջ էությունը։ Իրական խնդիրը դրամավարկային քաղաքականության խստացման տեմպը չէ, այլ այն, թե արդյո՞ք քաղաքականություն մշակողները կարող են պահպանել այն պատրանքը, որ բարձր տոկոսադրույքները արդյունավետ կամ անգամ չեզոք արձագանք են զարգացած տնտեսությունների առջեւ ծառացած գնաճային ճնշումներին։

Այսօրվա գնաճային ճնշումները պայմանավորված չեն գերծանրաբեռնված աշխատաշուկաների կամ սպառողական պահանջարկի աճով։ Դրանք արտացոլում են էներգակիրների ավելի բարձր գները, աշխարհաքաղաքական հակամարտությունը, կլիմայական խանգարումները, փխրուն մատակարարման շղթաները եւ, ավելի հաճախ՝ խոշոր կորպորացիաների գնագոյացման կարողությունը։ Հաշվի առնելով, որ խնդիրը չափազանց մեծ վարկավորումը կամ ծախսերը չեն, տոկոսադրույքների բարձրացումը քիչ ազդեցություն ունի գնաճի հիմքում ընկած պատճառների հաղթահարման վրա։

Այս ճնշումները, հավանաբար, կուժեղանան: Միացյալ Արաբական Էմիրությունների վերջերս ՕՊԵԿ-ից դուրս գալու որոշումը պարզապես ապրանքային կարտելի ներսում առաջացած ներքին վեճ չէ: Այդ քայլն ազդարարում է էներգետիկայի քաղաքական լանդշաֆտում ավելի խորը կառուցվածքային տեղաշարժի մասին, որը դրսեւորվում է համաշխարհային նավթային շուկաներում ուժի դինամիկայի փոփոխությամբ եւ առկա ինստիտուտների՝ ֆինանսական շուկաների հետ սերտորեն կապված եւ միջազգային քաղաքական լարվածության ազդեցության ներքո գտնվող ռեսուրսը կառավարելու կարողության թուլացմամբ։ 

Քանի որ ՕՊԵԿ-ի ազդեցությունը երկար ժամանակ հիմնված է եղել անդամների զսպվածության վրա, ԱՄԷ-ի դուրս գալը խաթարում է դաշինքի ավանդական դերը մատակարարումների վերահսկման գործում: Հաշվի առնելով, որ դաշինքի ամենամեծ եւ ամենաճկուն արտադրողներից մեկը դուրս է գալիս, համակարգումը պահպանելն ավելի դժվար է դառնում, ինչը մեծացնում է շուկայի անկայունությունը: Նավթի շուկաները, իրենց հերթին, ավելի քիչ արձագանքում են կոլեկտիվ ռազմավարությանը, քան մասնատմանը, աշխարհաքաղաքական ռիսկերին եւ միակողմանի որոշումների կայացման գործընթացին։

[[gallery1]]
Արդյունքում, կենտրոնական բանկերը հայտնվում են ավելի ու ավելի անհարմար դրության մեջ: Եթե կենտրոնական բանկերը ավելի երկար ժամանակ ցածր պահեն տոկոսադրույքները, նրանք վտանգում են իրենց հեղինակությունը, քանի որ ընդհանուր գնաճի մակարդակը աստիճանաբար բարձրանում է: Եվ հակառակը, տոկոսադրույքների չափազանց ագրեսիվ բարձրացումը կարող է խորացնել տնտեսական դանդաղեցման ճնշումները, մեծացնել մասնավոր եւ պետական պարտքի բեռը եւ առավել ծանր ազդեցություն ունենալ այն տնային տնտեսությունների վրա, որոնք արդեն իսկ տուժել են սննդի, բնակարանների եւ էներգիայի գների աճից:

Այս ամենի ֆոնին, դրամավարկային մարմինները չեն կարող ազատորեն ընտրություն կատարել հստակ քաղաքական տարբերակների միջեւ: Նրանք գործում են խիստ կառուցվածքային սահմանափակումների շրջանակում, որոնք պայմանավորված են ֆինանսական շուկաների ազդեցությամբ, հարկային անկայունությամբ եւ քաղաքական ճնշումներով՝ հատկապես, երբ խոսքը վերաբերում է գործազրկությանը: Իրենց հերթին, շուկաները ակնկալում են տոկոսադրույքների բարձրացում, ոչ թե այն պատճառով, որ դա կլուծի գնաճի խնդիրը, այլ այն պատճառով, որ կենտրոնական բանկերը ստիպված են քայլեր ձեռնարկել, նույնիսկ, երբ իրենց գործիքները արդյունավետ չեն խնդիրը լուծելու համար:

Նման քաղաքականության բաշխումային հետեւանքները հաճախ անտեսվում են: Բարձր տոկոսադրույքները գործում են որպես կարգապահական մեխանիզմ. դրանք պաշտպանում են ակտիվների արժեքները, պարգեւատրում են վարկատուներին եւ կարգավորման բեռը տեղափոխում են աշխատողների, հիփոթեքային վարկառուների եւ մեծ պարտքեր ունեցող երկրների վրա: Գնաճը որպես աշխատաշուկայի խնդիր ներկայացնելը, անգամ երբ այն առաջանում է էներգետիկ մենաշնորհների, աշխարհաքաղաքական լարվածության եւ մատակարարման խափանումների հետեւանքով, քաղաքական ընտրություն է, ոչ թե տնտեսական անհրաժեշտություն: Իրականում, բարձր տոկոսադրույքները չեն վերացնում գնաճը, այլ վերաբաշխում են դրա բեռը՝ բարձր գործազրկության, տնային տնտեսությունների պարտքի աճի եւ բյուջետային ծախսերի կրճատումների միջոցով: Սա դրամավարկային քաղաքականության չնախատեսված կողմնակի ազդեցություն չէ, այլ այն մեխանիզմն է, որի միջոցով սովորաբար կառավարվում է գնաճը:

Այս իրականությունը քիչ է ազդել գնաճի մասին բանավեճի ընթացքի վրա։ Քաղաքականություն մշակողները շարունակում են գնաճը դիտարկել որպես դրամավարկային, այլ ոչ թե կառուցվածքային եւ բաշխումային խնդիր։ Կենտրոնական բանկերը արձագանքում են ֆինանսական պայմանների խստացմամբ, սակայն բարձր տոկոսադրույքները չեն նվազեցնում սննդամթերքի գները, որոնք պայմանավորված են պարարտանյութերի եւ էներգիայի գների կտրուկ աճով։ Սակայն դրանք մեծացնում են աշխատատեղերի կորստի, հիփոթեքային ճգնաժամի եւ խորը աղքատության ռիսկը։

Եթե գնաճը տարիներ շարունակ բարձր է մնում, դա հանգեցնում է սոցիալական հյուծվածության։ Տնային տնտեսությունները չեն կարող շարունակաբար ավելի բարձր ծախսեր կրել առանց երկարաժամկետ վնասների՝ պարտքի աճից սկսած, մինչեւ սննդի եւ առողջական վիճակի վատթարացում։ Այդ պահին գնաճը դադարում է լինել պարզապես տնտեսական խնդիր եւ դառնում է քաղաքական անկայունության աղբյուր, ինչը կարող է հանգեցնել ինստիտուցիոնալ լեգիտիմության ճգնաժամի։

Այս դինամիկան ընդգծում է կենտրոնական բանկերի ներկայիս մոտեցման սահմանափակումները: Քանի որ գնաճը սերտորեն կապված է կլիմայական ցնցումների, պատերազմների եւ հիմնական ռեսուրսների ռազմավարական վերահսկման հետ, միայն դրամավարկային քաղաքականությամբ հնարավոր չէ կայունացնել գները՝ առանց լուրջ սոցիալական եւ տնտեսական հետեւանքների։ Բարձր տոկոսադրույքները կարող են ճնշել պահանջարկը, բայց չեն կարող արտադրել նավթ ու բնական գազ, բացել նավահանգիստները, վերականգնել մատակարարման շղթաները կամ նվազեցնել կորպորատիվ մարժաները:

[[gallery2]]
Կենտրոնական բանկերը կարող են հետաձգել տոկոսադրույքների բարձրացումը, անել դա աստիճանաբար կամ կիրառել «կամավոր դադարներ»: Սակայն նման մարտավարական ճշգրտումները չեն լուծում հիմնական հակասությունը. քաղաքականություն մշակողները օգտագործում են պահանջարկի կառավարման համար նախատեսված տեխնոկրատական գործիք՝ կառուցվածքային եւ քաղաքական գործոններով պայմանավորված գների աճը զսպելու համար։

Մինչեւ այդ հակասությունը չլուծվի՝ համակարգված էներգետիկ քաղաքականության, պետական ներդրումների, գների կարգավորման, արդյունաբերական ռազմավարության կամ ակտիվ հարկաբյուջետային միջամտության միջոցով, տոկոսադրույքները կշարունակեն տատանվել՝ առանց լուծելու այն խնդիրը, որի համար դրանք նախատեսված են: Դրամավարկային խստացումը մեծ մասամբ կմնա որպես վերահսկողության խորհրդանշական ժեստ, այլ ոչ թե խնդիրն իրականում լուծելու գործիք։

Իր էությամբ, քաղաքականություն մշակողների շարունակական կախվածությունը տոկոսադրույքներից՝ էներգետիկ շուկաների, կորպորատիվ իշխանության եւ աշխարհաքաղաքական հակամարտության փոխազդեցությունից բխող ճգնաժամերը կառավարելու համար, արտացոլում է, թե ինչպես է ձեւավորվում գնաճը: Կառուցվածքային գնաճը որպես պահանջարկի կառավարման խնդիր դիտարկելը թույլ է տալիս քաղաքականություն մշակողներին վճռական լինել՝ միաժամանակ խուսափելով ավելի դժվար դիմակայությունից նրանց հետ, ովքեր սահմանում են գները, վերահսկում ռեսուրսները եւ ավելորդ շահույթ ստանում  իրենց շուկայական դիրքի շնորհիվ: Սա նույնպես քաղաքականության ընտրություն է, որի սոցիալական ծախսերը գնալով ավելի դժվար է անտեսել:

Թարգմանությունը՝ Լիլիթ Խաչատրյանի

Այս հոդվածը Banks.am կայքում թարգմանաբար ներկայացվում է

«Յունիբանկի» գործընկերությամբ:                  

Յունիբանկը հայտարարել է 3.9 մլրդ ՀՀ դրամ ծավալով սովորական բաժնետոմսերի նոր թողարկման մասին։ 

Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org  ]]> Sat, 23 May 2026 00:10:00 +0400 https://banks.am/am/news//30727 https://banks.am/am/news//30727 Ներկայացնում ենք McKinsey Global Institute-ի տնօրեն Օլիվիա Ուայթի եւ McKinsey Global Institute-ի ավագ փորձագետներ Տիագո Դեւեսայի եւ Ջոնգմին Սեոնգի հոդվածը:

Օլիվիա Ուայթ, Տիագո Դեւեսա, Ջոնգմին Սեոնգ

Հակամարտությունը խաթարում է Մերձավոր Արեւելքում ծովային փոխադրումների բնականոն ընթացքը, իսկ ԱՄՆ մաքսատուրքերի ապագան շարունակում է մնալ անորոշ։ Թեեւ այս քաղաքական զարգացումների ընթացքը անկասկած կարեւոր է, չպետք է անտեսել նաեւ համաշխարհային տնտեսությունը ձեւավորող ավելի խորքային ուժերը։

Անցած տարին համաշխարհային առեւտրի պատմության ամենաբուռն շրջաններից մեկն էր. ԱՄՆ-ի մաքսատուրքերի մակարդակը բարձրացել էր՝ հասնելով մոտ մեկ դարի ընթացքում ամենաբարձր ցուցանիշներին, իսկ ԱՄՆ-ի եւ Չինաստանի միջեւ առեւտրի ծավալը նվազել էր շուրջ 30 %-ով։ Այդուհանդերձ, համաշխարհային առեւտրի ընդհանուր ծավալը չի նվազել. հակառակը, այն շարունակել է աճել այն միտումների համաձայն, որոնք նկատվել էին երեք տարի առաջ McKinsey Global Institute-ի ուսումնասիրության մեջ՝ նվիրված աշխարհաքաղաքական գործոններով պայմանավորված առեւտրային տեղաշարժերին։

Մենք կարծում ենք, որ աշխարհը ոչ այնքան «դեգլոբալիզացվում» է, որքան վերակառուցվում՝ ինչպես ջուրը, որն իր համար նոր հուներ է գտնում։ Աշխարհաքաղաքական լարվածության աճի եւ տնտեսական անվտանգության վերաբերյալ մտահոգությունների խորացման պայմաններում ընկերությունները վերաուղղորդում են ներդրումները եւ վերաձեւավորում մատակարարման շղթաները։

2025 թվականի առեւտրային հոսքերի մեր վերլուծության մեջ հատկապես աչքի է ընկնում ԱՄՆ-ի մնայուն պահանջարկը արտասահմանյան ապրանքների նկատմամբ։ Թեեւ ամերիկացիները շարունակում են արտերկրից գնումներ կատարել, գնված ապրանքները տարբերվում էին նախորդներից։ ԱՄՆ-ը ավելի շատ ներմուծել էր միկրոչիպեր եւ տվյալների մշակման կենտրոնների համար նախատեսված սարքավորումներ, իսկ ավտոմեքենաների եւ էներգակիրների ներմուծումը համեմատաբար նվազել է։ Միեւնույն ժամանակ, մատակարարման շղթաների աշխարհագրությունը փոխվել էր՝ մայրցամաքային Չինաստանից տեղափոխվելով դեպի Վիետնամ, Թայվան եւ Ասիայի այլ երկրներ։

Բնական կլիներ ենթադրել, որ այս փոփոխությունների հիմնական շարժիչ ուժը մաքսատուրքային քաղաքականությունն էր։ Սակայն այդ բացատրությունը բավարար չէ, քանի որ ձեւավորվել է եւս մեկ առանցքային գործոն՝ արհեստական բանականության զարգացման գլոբալ մրցավազքը, որը 2025 թվականին ապահովել է համաշխարհային առեւտրի աճի մոտ մեկ երրորդը։ Այս գործոնի ազդեցությունը համեմատաբար քիչ ուշադրության է արժանացել՝ համեմատած ԱԲ-ի՝ տնտեսական աճի, ֆինանսական շուկաների կամ աշխատաշուկայի վրա ունեցած ազդեցության հետ: Հավանաբար, այն պատճառով, որ ԱԲ-ի հետ կապված առեւտուրը կենտրոնացած է երկրներում, որոնք ընդհանուր աշխարհաքաղաքական շահեր ունեն։

[[gallery1]]
Մեկ այլ թերագնահատված գործոնն այն է, թե որքան է փոխվել Չինաստանի տնտեսությունը։ Այն շարունակում է մնալ համաշխարհային արտահանման առանցքային շարժիչ ուժը, սակայն աստիճանաբար ավելի է խորացնում իր «գործարանը՝ գործարանների համար» դերը՝ դառնալով սարքավորումների եւ բաղադրիչների խոշոր մատակարար, որոնք ապահովում են այլ երկրների արտադրական համակարգերի գործունեությունը, հատկապես զարգացող տնտեսություններում։ 2025 թվականին չինական արդյունաբերական ռեսուրսների մատակարարումներն աճել են ավելի քան $ 175 միլիարդով: Այս աճը հիմնականում պայմանավորված է միջանկյալ ապրանքների՝ մասնավորապես չիպերի եւ սմարթֆոնների բաղադրիչների արտահանմամբ, որի ծավալներն աճել են 9%-ով՝ երկու անգամ ավելի արագ, քան Չինաստանի ընդհանուր արտահանումը։

Միեւնույն ժամանակ, քանի որ որոշ ոլորտներում ԱՄՆ շուկա մուտքը սահմանափակվել է, ընկերությունները սկսեցին նոր շուկաներ փնտրել իրենց սպառողական ապրանքների համար: Արտահանման ծավալների աճը պահպանելու նպատակով սպառողական ապրանքներ արտահանողները միջինում 8%-ով նվազեցրել են գները, ինչն արդեն սկսել էր տարբեր կերպ անդրադառնալ տարածաշրջանային տնտեսությունների վրա։

Օրինակ՝ ASEAN (the Association of Southeast Asian Nations) տարածաշրջանը ամրապնդել էր իր դերը որպես կարեւոր արտադրական կենտրոն՝ ձեւավորելով նոր կապեր փոփոխվող աշխարհաքաղաքական միջավայրում։ Ընդհանուր առմամբ, տարածաշրջանի առեւտուրը բոլոր հիմնական տարածաշրջանների հետ աճել էր, իսկ արտահանումը գրանցել 14% աճ, ինչն ավելի քան երկու անգամ գերազանցում էր համաշխարհային առեւտրի աճի տեմպը։ 

[[gallery2]]
Միեւնույն ժամանակ, Հնդկաստանը կարողացել էր ստանձնել ԱՄՆ-ում սմարթֆոնների պահանջարկի զգալի մասը, որը նախկինում ապահովում էր Չինաստանը, իսկ Բրազիլիան ընդլայնել էր իր ապրանքների արտահանումը, երբ Չինաստանը վերաուղղորդեց իր գնումները ԱՄՆ-ից։

Ի տարբերություն այս վերադասավորումների՝ Եվրոպան դժվարությամբ էր հարմարվում նոր իրավիճակին։ Այն միաժամանակ բախվել էր Չինաստանից ներմուծումների աճող մրցակցությանը եւ ԱՄՆ-ի մաքսատուրքերի հետեւանքով առանցքային արտահանման շուկաների սահմանափակմանը։ Եթե հաշվի չառնենք ոսկու եւ դեղագործական ապրանքների վաճառքի աճը՝ սպասվող մաքսատուրքերին ընդառաջ, Եվրոպայի առեւտրային հաշվեկշիռը ԱՄՆ-ի եւ Չինաստանի հետ վատթարացել էր մոտ 80 միլիարդ դոլարով։ Այլ շուկաների հետ առեւտրի աճը կեսի չափով էր միայն փոխհատուցել այս անկումը։ Այս միտումը հատկապես տեսանելի էր ավտոմոբիլային ոլորտում։ Առաջին անգամ պատմության մեջ Գերմանիան՝ Եվրոպայի ավտոմոբիլային արդյունաբերության հսկան, Չինաստանից ներմուծել էր ավելի մեծ ծավալի ավտոմեքենա, քան արտահանել այդ երկիր։ 

Հասկանալի է, որ այսօրվա վերնագրերը հաճախ տպավորություն են ստեղծում, թե հիմա աշխարհաքաղաքականությունը թելադրում առեւտրի կանոնները։ Սակայն դա ամբողջական պատկերը չէ։ Աշխարհաքաղաքական գործոնները իսկապես վերաձեւավորում են առեւտրային քարտեզը, բայց տեխնոլոգիական զարգացումների եւ տնտեսական կառուցվածքային փոփոխությունների երկարաժամկետ միտումներն են որոշում, թե աշխարհը ինչ է արտադրում եւ ինչ է սպառում՝ ինչի վառ օրինակն է արհեստական բանականության «բումով» պայմանավորված առեւտրի աճը։ Աճող սակագների, իրավական անորոշության եւ առեւտրային սահմանափակումների խստացման պայմաններում ընկերությունները սկսել են գնել չիպեր եւ սերվերներ, ինչպես նաեւ սառեցման համակարգեր եւ տվյալների կենտրոնների կառուցման եւ շահագործման համար անհրաժեշտ այլ սարքավորումներ։ 

[[gallery3]]
Ընդհանուր առմամբ, համաշխարհային առեւտրի վրա ազդում են երկարաժամկետ գործոններ՝ տեխնոլոգիական առաջընթացից մինչեւ փոփոխվող արտադրական ցանցեր եւ զարգացող շուկաների աճ: Ապագայի զարգացումները հասկանալու համար անհրաժեշտ է լայն հեռանկար, որը հաշվի է առնում այս գործոնների փոխազդեցությունը տարբեր սցենարներում, այլ ոչ թե կենտրոնանում է որեւէ առանձին գործոնի վրա, որը կարող է շրջադարձային լինել: 

Իհարկե, աշխարհաքաղաքական ցնցումները շարունակելու են համակարգի անբաժանելի մասը մնալ։ Աշխարհում, որտեղ առեւտուրը շարունակում է աճել, բայց զարգանալ ավելի մրցակցային միջավայրում, փոփոխվող պայմաններին հարմարվելու կարողությունը ոչ պակաս կարեւոր կլինի, քան երկարաժամկետ կայունությունը։

Թարգմանությունը՝ Դիանա Մանուկյանի

Այս հոդվածը Banks.am կայքում թարգմանաբար ներկայացվում է

«Յունիբանկի» գործընկերությամբ:                  


Յունիբանկում այսուհետ հնարավոր է անվճար պատվիրել աշխատավարձային քարտ՝ դիմելով առցանց։

Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org  ]]> Wed, 20 May 2026 07:00:00 +0400 https://banks.am/am/news//30714 https://banks.am/am/news//30714 Կաուշիկ Բասուն Համաշխարհային բանկի նախկին գլխավոր տնտեսագետն է եւ Հնդկաստանի կառավարության նախկին գլխավոր տնտեսական խորհրդականը։ Նա Քորնելի համալսարանի տնտեսագիտության պրոֆեսոր է եւ Բրուքինգսի ինստիտուտի ոչ ռեզիդենտ ավագ գիտաշխատող։

Կաուշիկ Բասու 

ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի Իրանի դեմ պատերազմի տնտեսական հետեւանքները ավելի ու ավելի ակնհայտ են դառնում։ Դրա հետ մեկտեղ աստիճանաբար սպառվում է աշխարհի տարբեր երկրների քաղաքական գործիչների համբերությունը։ Դա հատկապես ակնհայտ դարձավ վերջերս Վաշինգտոնում կայացած Արժույթի միջազգային հիմնադրամի եւ Համաշխարհային բանկի գարնանային հանդիպումների ժամանակ, որտեղ Մեծ Բրիտանիայի ֆինանսների նախարար Ռեյչել Ռիվզը ասաց, որ «հիմարություն» կլինի միանալ մի պատերազմի, որը  «մերը» չէ։

Սակայն ֆինանսական բեռի մեծ մասը կրելու են հենց Միացյալ Նահանգները։ Անմիջական հետեւանքները արդեն տեսանելի են՝ գազի գների կտրուկ աճ, գնաճի բարձրացում երկամյա առավելագույն մակարդակի, ինչպես նաեւ աճող մտահոգություններ՝ կապված հնարավոր գործազրկության աճի հետ. սպառողները կրճատում են ծախսերը՝ բարձր գների ազդեցությունը մեղմելու համար։ Չնայած այս կարճաժամկետ ցնցումները լուրջ են, հիմնական ռիսկը, որին ավելի քիչ ուշադրություն են դարձնում, այն է, որ դոլարը կարող է կորցնել իր կարգավիճակը՝ որպես աշխարհի հիմնական առեւտրային եւ պահուստային արժույթ։

[[gallery1]]
Պահուստային արժույթի անկումը դանդաղ գործընթաց է: Բրիտանական ֆունտն իր գերիշխանությունը զիջեց ԱՄՆ դոլարին մոտ երկու տասնամյակի ընթացքում՝ սկսած 1920-ականնրից: Ինչպես նշել է Բարի Այխենգրինը, հռոմեական դենարը՝ հավանաբար աշխարհի առաջին միջազգային արժույթը, նույնպես երկար ժամանակահատվածում անկում ապրեց՝ սկսած այն ժամանակվանից, երբ Ներոն կայսրը արժեզրկեց այն մ.թ. առաջին դարում:

Ցանկացած միջազգային արժույթ, վերջին հաշվով, կախված է վստահությունից: Ես դրա ականատեսը դարձա վարչապետ Մանմոհան Սինգհի օրոք Հնդկաստանի կառավարության գլխավոր տնտեսական խորհրդականի պաշտոնում աշխատելու տարիներին: 2011 թվականի օգոստոսի 5-ին աշխարհի խոշորագույն վարկանիշային գործակալություններից մեկը՝ Standard & Poor’s-ը, իջեցրեց ԱՄՆ երկարաժամկետ վարկային վարկանիշը AAA-ից մինչեւ AA+, ինչը վախեր առաջացրեց կապիտալի արագ արտահոսքի վերաբերյալ: Սակայն իրականում տեղի ունեցավ հակառակը. փողը հոսեց դեպի ԱՄՆ տնտեսություն: Համաշխարհային անկայունության պայմաններում ներդրողները վստահ էին, որ ԱՄՆ-ը կկատարի իր պարտավորությունները՝ անկախ հետեւանքներից:

Այդ վստահությունը, որը մեղմ ուժի անկյունաքարն է, արագորեն քայքայվում է: ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության (USAID) նախկին ղեկավար Սամանթա Փաուերը Քորնելի համալսարանում վերջերս կարդացած դասախոսության ընթացքում քննադատեց Թրամփի վարչակազմի՝ գործակալությունը լուծարելու որոշումը: Նրա խոսքով՝ գործակալության փակման կտրուկ եւ «անգութ» ձեւը առանց որեւէ նախազգուշացման դադարեցրեց մարդասիրական օգնությունը՝ հանգեցնելով մեծ տառապանքների աշխարհի այն բնակչությունների շրջանում, որոնք կախված էին դրա շարունակականությունից:

USAID-ի փակումը, Իրանում եւ Վենեսուելայում Դոնալդ Թրամփի ռազմական արկածախնդրությունները, ինչպես նաեւ Կանադայի ու Դանիայի նման վաղեմի դաշնակիցների նկատմամբ շարունակական հարձակումները, ստվեր է գցել Ամերիկայի համաշխարհային դիրքի եւ վստահելիության վրա: Սա, իր հերթին, վտանգում է դոլարի գերիշխող կարգավիճակը:

[[gallery2]]
Հնարավոր հետեւանքները հասկանալու համար դիտարկենք սենյորաժը (եկամուտը փողի էմիսիայից). քանի որ դոլարը համաշխարհային վստահություն վայելող արժույթ է, Դաշնային պահուստային համակարգը կարող է տպել 10 դոլարանոց թղթադրամ յոթ ցենտից պակաս գնով, եւ այն կընդունվի ողջ աշխարհում իր անվանական արժեքով։ Ինչպես երեւում է Հռոմից մինչեւ Մեծ Բրիտանիա կայսրությունների օրինակներից, աշխարհի առաջատար արժույթի թողարկումը երկրին թույլ է տալիս գրեթե ոչնչից արժեք ստեղծել։ Այդ հնարավորության կորուստը կդանդաղեցնի տնտեսական աճը։

Եթե ԱՄՆ քաղաքականությունը անփոփոխ մնա, այս տարին կարող է պատմության մեջ մտնել որպես այն պահը, երբ ԱՄՆ դոլարը սկսեց կորցնել իր կարգավիճակը որպես համաշխարհային արժույթ։

Այստեղ հարց է առաջացնում՝ ո՞ր արժույթը կփոխարինի դոլարին։ Ռենմինբին՝ Չինաստանի պաշտոնական արժույթը, կարծես, ամենաուժեղ թեկնածուն է։ Տասը տարի առաջ չինական արժույթը հեղինակություն ձեռք բերեց, երբ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը այն ներառեց Հատուկ փոխառության իրավունքների (Հիմնադրամի պահուստային ակտիվ) հիմքում ընկած համաշխարհային արժույթների զամբյուղում, բայց այն դեռեւս լայնորեն դիտարկվում էր որպես արժույթ, որը չի կարող մրցակցել դոլարի հետ։ Այսօր ռենմինբիի գերիշխանության հեռանկարը այլեւս անհավանական չի թվում։

Այնուամենայնիվ, դեռեւս երաշխավորված չէ, որ Չինաստանին կհաջողվի ստանձնել այդ համաշխարհային դերը։ Ինչպես 2016 թվականին իր «Կորպորատիվ Չինաստան 2.0» գրքում նշել է տնտեսագետ Ցյաո Լյուն, երկիրը համատեղում է «ավտորիտար քաղաքական ռեժիմը» ավելի ճկուն ինստիտուցիոնալ կարգավորումների հետ, որոնցում «հարաբերությունները դեռ կարեւոր են»։ Այս հիբրիդային մոդելը չի կարող հեշտությամբ ապահովել այն համաշխարհային վստահությունը, որն անհրաժեշտ է պահուստային արժույթին։

Չինաստանի նախագահ Սի Ցզինպինը, կարծես, հասկանում է այս դինամիկան։ Իր 2024 թվականի ելույթում Սին ընդգծեց ռենմինբիի միջազգայնացման անհրաժեշտությունը՝ Չինաստանի մեղմ ուժը ամրապնդելու համար՝ կոչ անելով ստեղծել «հզոր արժույթ, որը կարող է լայնորեն օգտագործվել միջազգային առեւտրում, ներդրումներում, ինչպես նաեւ արտարժույթի շուկաներում եւ հասնել պահուստային արժույթի կարգավիճակի»։ Սակայն ռենմինբիի համար պահուստային արժույթի կարգավիճակին հանելու հիմնական խոչընդոտը՝ կապիտալի վերահսկողության պահպանումը, մնում է անփոփոխ։

[[gallery3]]
Թրամփի քաղաքականության ամենասուր քննադատությունը վերջերս հնչեց շատ անսպասելի աղբյուրից՝ Մեծ Բրիտանիայի թագավոր Չարլզ III-ից։ Ապրիլի 28-ին Կոնգրեսին ուղղված նրա ելույթը, որն ուղեկցվում էր բրիտանացիներին բնորոշ հումորով եւ զսպվածությամբ, հստակ ուղերձ էր այն մասին, որ ԱՄՆ-ը գնում է սխալ ճանապարհով, ինչը կարող է խաթարել նրա դիրքերը համաշխարհային ասպարեզում։

Այնուամենայնիվ, կային նաեւ լավատեսության հիմքեր։ Կոնգրեսի երկու կուսակցությունների անդամների բուռն ծափահարությունները, որոնք բազմիցս հնչում էին Չարլզի ելույթին ընթացքում, ենթադրում էին, որ նրանք արդեն իսկ գիտակցում են Ամերիկայի դժվարին վիճակը։

Թարգմանությունը՝ Դիանա Մանուկյանի
 
Այս հոդվածը Banks.am կայքում թարգմանաբար ներկայացվում է

«Յունիբանկի» գործընկերությամբ:                       

2026 թվականի I եռամսյակում Յունիբանկի ՓՄՁ վարկային պորտֆելը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ աճել է 28%-ով։

Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org  ]]> Sat, 16 May 2026 09:32:00 +0400 https://banks.am/am/news//30692 https://banks.am/am/news//30692 «Լավագույն երկրաբանները պատրաստվում են դաշտային աշխատանքներում»,- այս մասին վստահեցնում է ԵՊՀ Աշխարհագրության եւ երկրաբանության ֆակուլտետի դեկան Սարգիս Քելյանը։ Այս նպատակով ֆակուլտետի ուսանողների գործնական պատրաստվածության բարձրացման գործում կարեւոր դեր է ստանձնել «Լիդիան Արմենիա» ընկերությունը, որի հետ ԵՊՀ-ն համագործակցում է ավելի քան 3 տարի։

[[gallery1]]
2026 թվականի մայիսի 12-ին ԵՊՀ Աշխարհագրության եւ երկրաբանության ֆակուլտետում կայացած «Երկրաբանություն» մասնագիտության բակալավրիատի ուսանողների պետական ավարտական քննության ընթացքում դեկանը եւս մեկ անգամ ընդգծեց ոլորտի առանձնահատկություններն ու լավ մասնագետներ ունենալու անհրաժեշտությունը:

«Երկրաբանություն մասնագիտությունն ունի մի շարք առանձնահատկություններ, եւ թերեւս ամենակարեւորներից մեկն այն է, որ առանց գործընկերոջ ներգրավվածության այս ոլորտում անհնար է պատրաստել լավագույն մասնագետներ»,- նշեց նա:

Սարգիս Քելյանի խոսքով՝ «Լիդիան Արմենիա» ընկերության հետ համագործակցությունը բազմաբովանդակ է. «Սկսել ենք ուսանողների մասնագիտական պրակտիկաներից: Նրանք պրակտիկա են անցնում ընկերության տարածքում, եւ լավագույնները աշխատանքի են անցնում ընկերությունում։ Այսօր արդեն շուրջ 7 ուսանող, որպես երկրաբաններ,  բավականին բարձր վարձատրությամբ աշխատում են ընկերությունում՝ համատեղելով աշխատանքը եւ ուսումը։ 15 օր աշխատում են դաշտում, 15 օր մասնակցում դասապրոցեսին»:

[[gallery2]]
«Լիդիան Արմենիա»-ի հետ համագործակցության մյուս ուղղությունը միջազգային մասնագետների ներգրավումն է ֆակուլտետում։ 

«ԵՊՀ-ում ընթանում են կրթական ծրագրերի հավատարմագրման աշխատանքներ, եւ մենք խնդրել ենք ընկերությանը ներգրավել արտասահմանյան մասնագետների, որպեսզի նրանք գնահատեն կրթական ծրագիրը եւ նշեն դրա թույլ կողմերը՝ միջազգային հավատարմագրմանը պատրաստ լինելու համար»,- տեղեկացրեց դեկանը։

[[gallery3]]
Համագործակցության մեկ այլ կարեւոր ուղղություն է լավագույն ավարտական աշխատանքների եւ մագիստրոսական թեզերի խրախուսումը՝ ԽՍՀՄ եւ ՀՀ կրկնակի պետական դափնեկիր, երկրաբանահանքաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Պետրոս Ալոյանի հիմնադրամի դրամական մրցանակներով, ինչը լրացուցիչ մոտիվացիա է ուսանողների համար: 

«Այս համագործակցության արդյունքում նաեւ փոխվում է այն կարծրատիպը, թե երկրաբանությունը դժվար եւ քիչ վարձատրվող մասնագիտություն է։ Դրա մասին վկայում են նաեւ այս տարվա ընդունելության ցուցանիշները: Եթե 3 տարի առաջ ունեինք 3-4 դիմորդ, ապա այս տարի արդեն ունենք մրցույթ՝ 15 տեղի համար դիմել է 20 ուսանող։ Այս տենդենցը շարունակվելու դեպքում կդիմենք ԿԳՄՍ նախարարությանը՝ սահմանված տեղերն ավելացնելու համար։ Գործընկերների աջակցության շնորհիվ ուսանողները չունեն ուսման վարձի խնդիր: Սոցիալական դժվարություններ ունեցող ուսանողները դուրս չեն մնում համալսարանից, քանի որ ուսման վարձը փոխհատուցվում է, ինչպես նաեւ տրամադրվում են կրթաթոշակներ՝ նրանց ծախսերը հոգալու համար»,- տեղեկացրեց Սարգիս Քելյանը։

[[gallery4]]
«Լիդիան Արմենիա» ընկերության գործադիր տնօրեն Հայկ Ալոյանն ընդգծեց, որ վերջին 3 տարվա ընթացքում հանքարդյունաբերության ոլորտի գրեթե բոլոր մասնակիցները ներդրումներ են իրականացնում ԵՊՀ Աշխարհագրության եւ երկրաբանության ֆակուլտետում՝ գիտակցելով, որ ոլորտի զարգացումը սկսվում է կրթությունից։

«Այս նույն տրամաբանության շրջանակում «Լիդիան Արմենիա» ընկերությունը նույնպես իրականացնում է ներդրումներ՝ դասընթացների, վարպետության դասերի եւ ֆինանսական աջակցության միջոցով՝ նպատակ ունենալով ֆակուլտետին տալ նոր շունչ եւ զարգացնել այն ուղղությունը, որը 90-ականներից հետո ժամանակի ընթացքում նվազել էր եւ միայն վերջին 3-4 տարիներին սկսել է վերականգնվել»,- նշեց նա։

[[gallery5]]
«Լիդիան Արմենիա» ընկերության գործադիր տնօրենի խոսքով՝ ոլորտի զարգացումն իր համար առանձնահատուկ նշանակություն ունի, եւ ինչպես անձնական նախաձեռնություններով, այնպես էլ Պետրոս Ալոյանի կրթական հիմնադրամի միջոցով փորձում է աջակցել ֆակուլտետին՝ նպաստելով ուսանողների որակյալ կրթության ապահովմանը։

«Մեր համագործակցության արդյունքը տեսանք նաեւ այսօրվա ավարտական քննության ժամանակ: Այն, ինչ այսօր ներկայացրեցին ուսանողները, նույնիսկ մասնագետների համար էր ուսուցանող եւ արժեքավոր տեղեկատվություն»,- հավելեց նա։

[[gallery6]]
Այսօր ավարտական քննություն հանձնած ուսանողների թվում էին նաեւ «Լիդիան Արմենիա»-ում կես տարուց ավելի աշխատանքային փորձ ունեցող Վիլեն Ղազարյանը եւ Տիգրան Պողոսյանը։ Վերջինս նաեւ արժանացավ Պետրոս Ալոյանի կրթական հիմնադրամի մրցանակին։

Տիգրանը նշում է, որ երկրաբանի մասնագիտության ընտրության հարցում ունեցել է անձնական մոտիվացիա․ «Քեռիս երկրաբան է եղել, եւ փոքր ժամանակ հաճախ էր պատմում այդ մասնագիտության մասին, ցույց տալիս տարբեր միներալներ։ Ժամանակի ընթացքում սկսեցի ավելի հետաքրքրվել եւ սիրել այս ոլորտը, որը հաճախ շրջապատված է տարբեր միֆերով եւ կարծրատիպերով, սակայն դրանք չեն համապատասխանում իրականությանը։ Մեր նեղ մասնագիտական համայնքը բավականին համախմբված է, մարդիկ աջակցում են իրար: Երիտասարդներին խորհուրդ եմ տալիս հետաքրքրվել եւ ընտրել երկրաբանի մասնագիտությունը»,- ասում է նա։

[[gallery7]]
Տիգրանի խոսքով՝ հանքարդյունաբերությունը ռազմավարական ոլորտ է ինչպես համաշխարհային, այնպես էլ Հայաստանի տնտեսության համար։

««Լիդիան Արմենիա»-ում աշխատանքի ընթացքում ծանոթացել եմ միջազգային մասնագետների հետ, որոնք մեզ հետ կիսվել են իրենց փորձով, եւ ես մեծ հետաքրքրությամբ հետեւել ու սովորել եմ նրանցից»,- հավելում է նա։

[[gallery8]]
Վիլեն Ղազարյանն էլ լրացնում է ընկերոջը․ «Լիդիանում աշխատանքը մեզ փաստացի հնարավորություն է տվել համալսարանում ստացած գիտելիքները կիրառել գործնականում։ Ինչքան էլ լավ սովորենք, գիտելիքը գործի մեջ կիրառելը անհրաժեշտ է մասնագիտությունն ամբողջությամբ հասկանալու համար։ Այս առումով «Լիդիան»-ը մեզ համար ապահովել է անցում դեպի գործնական փորձ»։

Արփի Ջիլավյան

Լուսանկարները՝ Էմին Արիստակեսյանի ]]> Tue, 12 May 2026 17:42:00 +0400 https://banks.am/am/news//30684 https://banks.am/am/news//30684 Կամիլա Վիլարդ Դյուրանը ֆրանսիական ESSCA School of Management բիզնես դպրոցի իրավագիտության դոցենտ է:

Կամիլա Վիլարդ 

Զարգացող շուկայական տնտեսություններում վճարային ենթակառուցվածքների զարգացումը (մանրածախ շուկաներում ակնթարթային վճարային համակարգերից մինչեւ միջսահմանային միջբանկային հաշվարկների համար նախատեսված մեծածախ ԿԲ թվային արժույթներ-CBDC) ավելի լայն տեխնոլոգիական վերափոխման գործընթացի մաս է կազմում: Սակայն Միացյալ Նահանգների կողմից այս նախաձեռնությունների նկատմամբ ցուցաբերվող մեծ ուշադրությունը ենթադրում է, որ վտանգված է ոչ միայն տեխնիկական գերակայությունը, այլեւ հենց դրամավարկային հզորությունը:

Վճարումների կատարման եղանակների փոփոխությունները ենթադրում են փողի շրջանառության համար կարեւորագույն ենթակառուցվածքների նկատմամբ վերահսկողության տեղաշարժ, ինչը կարող է ազդել դրամավարկային ինքնիշխանության իրականացման վրա: Մինչ դրամավարկային ինքնիշխանությունը ավանդաբար ընկալվում էր որպես արժույթ թողարկելու իրավասություն, ժամանակի ընթացքում այն ընդլայնվեց՝ ընդգրկելով բանկային համակարգերի եւ ֆինանսական հոսքերի վերահսկողությունը: Սակայն ավելի թվայնացված աշխարհում ինքնիշխանությունն այժմ կախված է վճարումներն ու հաշվարկներն ապահովող մեխանիզմներից, ինչպես նաեւ ֆինանսական գործարքներից ստացված տվյալներից:

[[gallery1]]
Այս տեղաշարժը հատկապես տեսանելի է զարգացող շուկայական տնտեսություններում, որտեղ ֆորմալ ինքնիշխանությունը երկար ժամանակ համատեղվել է կառուցվածքային կախվածության հետ։ Տարիներ շարունակ դոլարի գերիշխանությունը հիմնված է եղել ոչ միայն դրա՝ որպես համաշխարհային արժույթի կարգավիճակի վրա, այլ նաեւ մասնավոր կառավարվող ենթակառուցվածքների լայն ցանցի՝ Համաշխարհային միջբանկային ֆինանսական հեռահաղորդակցության կազմակերպության (SWIFT), Նյու Յորքի Միջբանկային քլիրինգային պալատի էլեկտրոնային համակարգի (CHIPS) եւ Անընդհատ կապակցված հաշվարկների (CLS) համակարգերի վրա, որոնք որոշում են, թե ինչպես են իրականացվում միջսահմանային վճարումներն ու ֆինանսական հաշվարկները։ ԱՄՆ-ի կողմից վերահսկվող այս համակարգերը չեզոք չեն։ Դրանք աշխարհաքաղաքական ուժ են հաղորդում համաշխարհային ֆինանսական համակարգի առօրյա գործունեությանը, ինչը թույլ է տալիս կախվածությունը վերածել «ազդեցության գործիքի»՝ կիրառելով պատժամիջոցներ, սահմանափակելով հասանելիությունը միջազգային ֆինանսական համակարգերին եւ վերահսկելով ֆինանսական հոսքերը։

Բրազիլական Pix-ը դրա վառ օրինակն է: Բրազիլիայի Կենտրոնական բանկի կողմից ստեղծված եւ կառավարվող Pix ակնթարթային վճարումների հարթակը արագ դարձավ երկրի ֆինանսական ճարտարապետության կենտրոնական մասը՝ գործարքների ծավալով գերազանցելով վճարային քարտերը: Այն մարմնավորում է այնպիսի կառավարման մոդել, որի դեպքում պետությունը կառավարում է ինչպես վճարման կանոնները, այնպես էլ գործարքների արդյունքում ստացված տվյալները, որոնք գնալով տնտեսական եւ ռազմավարական հզորության ավելի ու ավելի կարեւոր աղբյուր են դառնում:

Սա ակնհայտ վախեր է առաջացրել ԱՄՆ-ում: Միացյալ Նահանգների Առեւտրի ներկայացուցչի գրասենյակը (USTR) հետաքննություն է սկսել Բրազիլիայի նկատմամբ եւ Pix-ը ներառել է իր 2026 թվականի Արտաքին առեւտրային խոչընդոտների ազգային գնահատման զեկույցում (National Trade Estimate Report on Foreign Trade Barriers)՝ այն դասելով «ոչ շուկայական քաղաքականություն եւ գործելակերպ» ավելի լայն կատեգորիայի ներքո, որը կարող է «տնտեսական եւ ազգային անվտանգության ռիսկեր» առաջացնել ԱՄՆ-ի համար: Զեկույցում պետության կողմից ղեկավարվող վճարային ենթակառուցվածքները, տվյալների տեղայնացման միջոցառումները եւ թվային կարգավորումները ներկայացվում են որպես մրցակցությունը խաթարող հնարավոր գործոններ, որոնք անբարենպաստ պայմաններ են ստեղծում օտարերկրյա ընկերությունների՝ հատկապես ԱՄՆ ֆինանսական ծառայություններ մատուցող կազմակերպությունների համար։

Սակայն Բրազիլիան միակ դեպքը չէ: ԱՄՆ Առեւտրի ներկայացուցչի գրասենյակի զեկույցը նույն մտահոգություններն է հայտնում Հնդկաստանում, Չինաստանում, Ինդոնեզիայում, Թուրքիայում, Վիետնամում, Պակիստանում, Ալժիրում, Օմանում, Քուվեյթում, Կատարում եւ Թաիլանդում ներքին վճարային համակարգեր զարգացնելու եւ թվային ու ֆինանսական ենթակառուցվածքների նկատմամբ կարգավորիչ վերահսկողությունը ուժեղացնելու ջանքերի վերաբերյալ, այդ թվում՝ տվյալների տեղայնացման պահանջների միջոցով:

[[gallery2]]
Այս միտումը արտացոլում է ավելի լայն, գլոբալ տեղաշարժ, երբ պետությունը կառուցում է ֆինանսական ենթակառուցվածքներ թվային տնտեսության համար: Այսպիսով, ներքին վճարային համակարգերը, ներառյալ Pix-ը եւ Հնդկաստանի UPI-ը, պետք է դիտարկել որպես զարգացող շուկայական տնտեսություններում ավելի լայն շարժման մաս, որի նպատակն է վերականգնել վերահսկողությունը փողի եւ ֆինանսական տվյալների տեղաշարժի մեխանիզմների նկատմամբ:

Նման կառուցվածքային տեղաշարժը հատկապես կարեւոր է դառնում միջսահմանային մակարդակում՝ հնարավոր դարձնելով ներքին ակնթարթային վճարային համակարգերի միացումը (օրինակ՝ Միջազգային հաշվարկների բանկի (Bank for International Settlements) Nexus նախագծի միջոցով), եւ, ամենակարեւորը, CBDC-ների օգտագործումը մեծածախ գործարքների համար:

Այնպիսի նախագծեր, ինչպիսին mBridge-ն է, որը միավորում է Չինաստանը, Հոնկոնգը, Թաիլանդը, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները եւ Սաուդյան Արաբիան՝ Միջազգային հաշվարկների բանկի նախնական աջակցությամբ, ինչպես նաեւ BRICS+ երկրներում ձեւավորվող նախաձեռնությունները, ցույց են տալիս, թե ինչպես կարելի է CBDC-ների միջոցով վերաձեւավորել միջազգային վճարային ենթակառուցվածքները։ Հաղորդագրությունների, քլիրինգի եւ հաշվարկների ինտեգրման միջոցով պետական կառավարման միասնական հարթակը կարող է նվազեցնել կախվածությունը ավանդական միջնորդներից եւ հնարավորություն տալ անմիջական հաշվարկներ կատարել տեղական արժույթներով։

Ավելի կարեւոր է այն, որ այս մոտեցումը պետական վերահսկողությունն ինտեգրում է վճարումների եւ հաշվարկների տեխնոլոգիական ճարտարապետության մեջ, որն արտահայտվում է կոդով, արձանագրություններով եւ կառավարման կանոններով: Այս համատեքստում դրամավարկային ինքնիշխանությունը դառնում է ենթակառուցվածքային. այն իրականացվում է միջսահմանային ֆինանսական հոսքերը սատարող համակարգերի նախագծման եւ վերահսկողության միջոցով:

[[gallery3]]
Զարգացող շուկայական տնտեսությունների համար սա ռազմավարական հնարավորություն է։ Նվազեցնելով դոլարային ենթակառուցվածքներից կախվածությունը եւ հնարավոր դարձնելով վճարումները տեղական արժույթներով՝ բազմաթիվ CBDC-ներ ընդգրկող հարթակներն ու ներքին ակնթարթային վճարային համակարգերը միացնող ստանդարտացված արձանագրությունը, բայց հնարավորություն են տալիս, թեեւ սահմանափակ չափով, ընդլայնելու դրամավարկային ինքնիշխանության արտաքին դաշտը։

Հարկ է նշել, որ այս զարգացումները չեն ազդարարում դոլարի գերիշխանության ավարտը: Այսօր ԱՄՆ-ի գլխավորած համակարգի կառուցվածքային հիմքերը ամուր են՝ սկսած ակտիվ եւ իրացվելի ներքին ֆինանսական շուկաներից մինչեւ հզոր ցանցային ազդեցություններ եւ դոլարով արտահայտված ակտիվների համաշխարհային պահանջարկ։ Դոլարով ապահովված ստեյբլքոյնների արագ ընդլայնումը կարող է նույնիսկ ամրապնդել այս գերիշխանությունը թվային ոլորտում։

Սակայն ի հայտ է գալիս ավելի մասնատված եւ հակասական միջավայր: Նոր նախաձեռնությունները փոքր, բայց նշանակալի փոփոխություններ են մտցնում գործող համակարգում՝ ստեղծելով այլընտրանքային ուղիներ, վերաբաշխելով իշխանությունը (թեեւ սահմանափակ չափով) եւ, ամենակարեւորը, ցույց տալով, որ դրամավարկային մրցակցության հիմնական դաշտը ենթակառուցվածքներն են, ոչ թե արժույթը։

Այս զարգացումն ունի երկու կարեւոր հետեւանք։ Նախ՝ միջազգային դրամավարկային համակարգում ապագա հակամարտությունները ամենայն հավանականությամբ կկենտրոնանան ստանդարտների, հարթակների եւ տվյալների կառավարման, ոչ թե փոխարժեքների կամ պահուստային արժույթների վրա։ Երկրորդ՝ զարգացող շուկայական տնտեսությունները այլեւս պարզապես համաշխարհային ֆինանսական ստանդարտների պասիվ հասցեատեր չեն. դրանք դառնում են ինստիտուցիոնալ եւ տեխնոլոգիական նորարարությունների շարժիչ ուժ։

Այս համատեքստում հիմնական հարցն այլեւս այն չէ, թե ով է թողարկում փողը, այլ ով է նախագծում եւ կառավարում այն ենթակառուցվածքը, որով շարժվում է այդ փողը։ Պատասխանը միայն տեխնոլոգիական արդյունավետությամբ չի որոշվի։ Այն կձեւավորվի օրենքով, ինստիտուցիոնալ ընտրություններով եւ աշխարհաքաղաքական ռազմավարությամբ եւ, ի վերջո, կորոշի դրամավարկային իշխանության ապագա բաշխումը։

Թարգմանությունը՝ Լիլիթ Խաչատրյանի

Այս հոդվածը Banks.am կայքում թարգմանաբար ներկայացվում է

«Յունիբանկի» գործընկերությամբ:                       

Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org  ]]> Tue, 12 May 2026 00:10:00 +0400 https://banks.am/am/news//30667 https://banks.am/am/news//30667 Մարիանա Մացուկատոն Լոնդոնի համալսարանական քոլեջի (UCL) պրոֆեսոր է եւ UCL-ի նորարարության եւ հանրային նշանակության ինստիտուտի հիմնադիր տնօրենն է, Լարա Մերլինգը՝ UCL-ի նորարարության եւ հանրային նշանակության ինստիտուտում արդյունաբերական ռազմավարության գիտաշխատող։

Մարիանա Մացուկատո, Լարա Մերլինգ

Այս տարվա Արժույթի միջազգային հիմնադրամի եւ Համաշխարհային բանկի գարնանային հանդիպումների նախաշեմին ընդհանուր տեղեկատվական աղմուկից առանձնանում էր մեկ առանցքային միտք. տասնամյակներ շարունակ հակառակ դիրքորոշում արտահայտելուց հետո Համաշխարհային բանկը (ՀԲ), փաստորեն, ընդունել է արդյունաբերական քաղաքականության կարեւորությունը։ Սակայն, մինչ քննարկումների մեծ մասը կենտրոնացած էր այն հարցի վրա, թե արդյո՞ք այս շրջադարձը դրական է, թե բացասական, ուշացած, թե ռիսկային, համեմատաբար քիչ ուշադրություն է դարձվել հիմնարար հարցին. ի վերջո, ի՞նչն է իրականում փոխվել։

Բանկը պարզապես հաստատել է այն, ինչ մեզանից շատերը վաղուց են պնդում. այն շրջանակը, որը նա առաջ է մղել 1993 թվականից ի վեր՝ իր «Արեւելյան Ասիայի հրաշք» (“East Asian Miracle”) զեկույցով, որը զգուշացնում էր արդյունաբերական քաղաքականության գործիքների հարցում զգոն լինելու մասին, զարգացող երկրներին  արդյունավետ չի ծառայել։ Նման խորհրդատվությունը, ինչպես վերջերս նկատել է Համաշխարհային բանկի գլխավոր տնտեսագետ Ինդերմիթ Գիլը, «այսօր ունի ճկուն սկավառակի գործնական արժեք»։ Այնուամենայնիվ, զեկույցը պաշտպանելիս նա նաեւ հստակ ցույց տվեց, թե որքան սահմանափակ է մնում այս մոտեցման փոփոխությունը։ Նրա խոսքով՝ արդյունաբերական քաղաքականությունը պետք է լինի «նպատակային եւ ժամանակավոր»՝ դիտարկվելով որպես շուկայական մոդելից շեղվող բացառություն, այլ ոչ թե որպես գործիք՝ ավելի լայնածավալ տնտեսական վերափոխումներ իրականացնելու համար։

Համաշխարհային բանկի վերջին ուսումնասիրությունները հաստատում են, որ արդյունաբերական քաղաքականությունը ավելի մեծ չափով ենթակա է կրկնօրինակման տարբեր եկամտային մակարդակներ եւ ինստիտուցիոնալ պայմաններ ունեցող երկրներում, քան ենթադրվում էր նախորդ կոնսենսուսի շրջանակներում, ընդ որում դրա իրականացման գործիքակազմը դուրս է գալիս սակագների եւ սուբսիդիաների սահմաններից։ Ինչպես այժմ պնդում է ՀԲ-ն, մասնավոր սուբյեկտներին պետական աջակցությունը պետք է ուղեկցվի խթանների եւ պատժամիջոցների համակարգով, ներառյալ՝ ցածր արդյունքներ ցուցադրող ընկերություններին ֆինանսավորումից զրկելը։ 

[[gallery1]]
Այս նոր եզրակացությունները ինքնին դեռեւս նոր տնտեսագիտական մոդել չեն ձեւավորում։ ՀԲ-ն շարունակում է պետությանը դիտարկել որպես շուկայական ձախողումների շտկող, այլ ոչ՝ շուկաներ ստեղծող եւ ձեւավորող։ Խնդիրը այն չէ, թե արդյոք կառավարությունները պետք է միջամտեն շուկայի ձախողումներից հետո, այլ՝ թե ի սկզբանե ինչպիսի տնտեսություն ենք ուզում կառուցել։ Որո՞նք պետք է լինեն այն հանրային նպատակները, որոնք ուղղորդում են ներդրումային հոսքերը, եւ ինչպե՞ս կարող են ինստիտուտները կառավարել պետական-մասնավոր փոխգործակցությունը այնպես, որ արժեքը ստեղծվի համատեղ եւ բաշխվի արդարացիորեն։

Այս տեսանկյունից Համաշխարհային բանկը դեռեւս չի կատարում իր առաջադրած խնդիրը, քանի որ հարկաբյուջետային քաղաքականության ոլորտում մանեւրելու հնարավորությունները դիտարկում է որպես օպտիմալացման ենթակա ֆիքսված սահմանափակում, այլ ոչ թե որպես զարգացող ինստիտուցիոնալ հնարավորությունների ամբողջություն։ Արդյունքում բանկը շարունակելու է արդյունաբերական քաղաքականությունը կառուցել բացառապես կոնկրետ ոլորտների եւ համեմատական առավելությունների նկատառումներով։

Այնուամենայնիվ, էներգետիկ անցումը, պարենային եւ ջրային անվտանգության ապահովումը, առողջապահությունը եւ տնտեսական դիմակայունությունը սեկտորային հարցեր չեն։ Դրանք լուծումներ են պահանջում ամբողջ տնտեսության մակարդակով։

Սա հատկապես կարեւոր է այսօր, երբ Համաշխարհային բանկն ինքն է սկսել կիրառել «առաքելության» լեզուն։ «Առաքելություն 300»-ը (“Mission 300”), որը կենտրոնացած է Աֆրիկայում էլեկտրաէներգիայի հասանելիության վրա, եւ «Water Forward» ծրագիրը, որը մեկնարկեց գարնանային հանդիպումների ընթացքում՝ ջրային անվտանգությանը վերաբերող խնդիրները հասցեագրելու նպատակով, իսկապես ուղղված են համակարգային, միջոլորտային մարտահրավերների լուծմանը։ Սակայն 30 աֆրիկյան ազգային էներգետիկ համաձայնագրերի մեր գնահատումը ցույց է տալիս բացը. հավակնությունը համակարգային է, բայց կառուցվածքը շարունակում է մնալ ոլորտային։

[[gallery2]]
Համաշխարհային բանկը, սակայն, մեկուսացված դեպք չէ։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) տնտեսագետները եւս փաստագրել են, որ խնայողության քաղաքականությունն ու ազատականացումը արդյունք չեն ապահովում:  Այնուամենայնիվ, այդ եզրահանգումները դեռեւս համակարգված կերպով չեն վերածվել նոր գործառնական պրակտիկայի։ 

Դա պետք է փոխվի։ ԱՄՀ-ն եւ Համաշխարհային բանկը գտնվում են միջազգային տնտեսական կարգի կենտրոնում, որի ստանդարտ խորհրդատվությունը դեռեւս արտացոլում է մի տնտեսագիտական մոտեցում, որը բավարար չափով չի հիմնավորվում իրական աշխարհի ապացույցներով։ Նրանց մոդելավորումները, չափումները եւ խորհուրդները ձեւավորում զարգացման եւ մակրոտնտեսական քաղաքականությունները ամբողջ աշխարհում։ Դրանք, ըստ էության, որոշում են՝ ով ունի հասանելիություն իրացվելիությանը, ինչ պայմաններով է այդ հասանելիությունը տրամադրվում, ում պարտքն է գնահատվում կայուն, ում պետական ներդրումներն են համարվում արժանահավատ, եւ ում քաղաքականության ինքնավարությունն է սահմանափակվում։

Այս հաստատությունները ֆինանսավորող եւ վերահսկող հարուստ երկրները նույնպես չեն խուսափում նույն տնտեսագիտական մտածողության հետեւանքներից։ Տասնամյակներ շարունակ նույն սխալ ենթադրություններն են ձեւավորել քաղաքականությունը ինչպես Եվրոպաում, այնպես էլ Միացյալ Նահանգներում՝ հանգեցնելով պետական ներդրումների սահմանափակման, հանրային ծառայությունների թուլացման, աշխատավարձերի ընկալմանը որպես զուտ ծախս, այլ ոչ թե՝ համախառն պահանջարկի խթանիչ, եւ տնային տնտեսություններում այնպիսի ցնցումների, որոնք շուկաները չեն կարողացել արդյունավետ կառավարել։

Արդյունքում առաջացած մատչելիության ճգնաժամն արդեն վերածվել է քաղաքական ճգնաժամի։ Այն տնտեսագիտությունը, որը սահմանափակում էր զարգացման քաղաքականությունը արտերկրում՝ սպառելով հանրային կարողությունները եւ նեղացնելով կառավարությունների գործիքակազմը, նպաստել է ծայրահեղ աջ քաղաքական ուժերի վերելքին ներսում։

[[gallery3]]
Եվրոպայի արձագանքը 2022 թվականի էներգետիկ ցնցմանը ցույց է տալիս, թե ինչն է վտանգված։ 2022-ից 2025 թվականների ընթացքում ԵՄ անդամ երկրները եւ Միացյալ Թագավորությունը կրել են մոտ 1.8 տրիլիոն դոլարի լրացուցիչ ծախսեր, որոնց մեծ մասը կլանվել է տնային տնտեսությունների եւ պետական բյուջեների կողմից, մինչդեռ բարձր գներ սահմանող ընկերությունների բաժնետերերը շահել են իրավիճակից։ Իսպանիան ներկայացնում է այլընտրանքային մոտեցում։ Էներգետիկ անվտանգությունը դիտարկելով որպես առաքելություն՝ այլ ոչ թե սուբսիդիաների կատեգորիա, երկիրը կարողացել է արագ ընդլայնել վերականգնվող աղբյուրները եւ այժմ իր էլեկտրաէներգիայի կեսից ավելին արտադրում է դրանց միջոցով, ինչը նրան դարձնում է ավելի դիմակայուն վերջին էներգետիկ ցնցումներին։

Նման դիմադրողականությունը որպես կանոն, այլ ոչ թե բացառություն դարձնելու համար անհրաժեշտ է տնտեսական շրջանակ, որը կառավարությունները կարող են հետեւողականորեն կիրառել։ Այս համատեքստում «Գլոբալ առաջադեմ մոբիլիզացիան», որը նախաձեռնել է Իսպանիայի վարչապետ Պեդրո Սանչեսը, միավորել է տարբեր երկրների առաջադեմ կառավարություններին՝ նոր տնտեսական կոնսենսուսի ձեւավորման մեկնարկի համար։

Դրա հիմքերը հստակ են։ Անհրաժեշտ են պետական հաստատություններ, որոնք կարող են ներդրումներ կատարել, համակարգել եւ ուղղորդել շուկաները՝ հանրային շահի տրամաբանությամբ։ Մեզ անհրաժեշտ է ֆինանսավորում՝ կառուցված առաքելությունների, այլ ոչ թե լծակների եւ քաղաքական շրջանակների շուրջ, որոնք հարկաբյուջետային տարածքը դիտարկում են ոչ թե որպես շուկայի կողմից որոշվող վերին սահման, այլ որպես արտադրողական ներդրումների միջոցով ձեւավորվող հնարավորություն։ Միեւնույն ժամանակ անհրաժեշտ են արժեքային չափանիշներ, որոնք կենտրոնացած են ընդհանուր բարօրության վրա։

Թարգմանությունը՝ Դիանա Մանուկյանի
 
Այս հոդվածը Banks.am կայքում թարգմանաբար ներկայացվում է

«Յունիբանկի» գործընկերությամբ:                       

Յունիբանկը գործող բարեխիղճ բիզնես հաճախորդներին տրամադրում է հետվճար:

Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org  ]]> Wed, 06 May 2026 17:54:00 +0400 https://banks.am/am/news//30644 https://banks.am/am/news//30644 Ջազը հաճախ նկարագրում են որպես ազատություն, բայց ներսից այն կառուցված է խիստ կարգապահության վրա։ Նույն հակադրությունն է նաեւ բիզնեսում՝ հատկապես այնտեղ, որտեղ խոսքը կապիտալի երկարաժամկետ կառավարման մասին է։

Հենց այս հատման կետում է ձեւավորվել Wilco կապիտալի կառավարման ընկերության եւ Ուլիխանյան ջազ ակումբի համագործակցությունը։

Wilco-ում իրենց դերը հաճախ բնորոշում են որպես «co-pilot»՝ ուղեկից այն մարդկանց համար, որոնք մտածում են ոչ միայն այսօրվա, այլեւ գալիք տասնամյակների մասին։

«Կապիտալի համար կայուն ապագա կառուցելը ենթադրում է նաեւ այն միջավայրի զարգացումը, որտեղ այդ կապիտալը գոյություն ունի», -  ասում է ընկերության գործադիր տնօրենի տեղակալ Օլգա Օմելչենկոն։

Ուլիխանյան ջազ ակումբում վերջին շաբաթներին փոխվել է ոչ միայն ծրագիրը, այլեւ՝ հնչողությունը։ Ակումբը թարմացրել է բարձրախոսները, սկսել է աշխատել սրահի ակուստիկայի բարելավման ուղղությամբ։

Կազմակերպվել են համերգներ արտասահմանյան երաժիշտների մասնակցությամբ՝ փորձի փոխանակման եւ նոր կապերի ստեղծման նպատակով։ Ակումբի տնօրեն Վարդան Ուլիխանյանի խոսքով՝ տեխնիկական թարմացումը երկար ժամանակ հետաձգվում էր ֆինանսական սահմանափակումների պատճառով։

«Այն դաշնամուրը, որը բերել էի մեր տնից, այն թմբուկները, որոնք բերել էր մեր թմբկահարը, եւ այն տեխնիկան, որը մենք ունեինք, արդեն թույլ չէր տալիս որակ ապահովել», -  խոստովանում է նա։

Նրա խոսքով՝ բիզնեսի ներգրավվածությունը գործնական անհրաժեշտություն է․ 

«Նման մշակութային հաստատությունները պարզապես չեն կարող սեփական ուժերով զարգանալ», - ասում է Վարդան Ուլիխանյանը։

Wilco-ում շեշտում են, որ իրենց դերը սահմանափակվում է աջակցությամբ՝ որեւէ միջամտություն ստեղծագործական գործընթացին չկա։

[[gallery1]]
 «Ստեղծագործական ազատությունն ու արտիստների ընտրությունը մնում են ակումբի իրավասության ներքո», - շեշտում է Օլգա Օմելչենկոն։

Համագործակցությունը ձեւավորվել է արժեքների համընկման հիման վրա։ Ընկերությունում նշում են, որ կապիտալի կառավարման իրենց մոտեցումը՝ երկարաժամկետ պլանավորում եւ ճկուն որոշումներ, համեմատելի է ջազային մտածողության հետ։

«Ջազը երաժշտություն է, որտեղ վարպետությունը համակցվում է իմպրովիզացիայի կարողության հետ։ Այս արժեքները մեզ համար նույնպես առանցքային են», - նշում է նա։

Ուլիխանյան ջազ ակումբը հիմնադրման օրվանից գործել է որպես համայնքային հարթակ։ Այստեղ հավաքվել են ինչպես փորձառու, այնպես էլ սկսնակ երաժիշտներ։ Ակումբի շուրջ ձեւավորվել է միջավայր, որտեղ երիտասարդները հնարավորություն են ստացել նվագել պրոֆեսիոնալների հետ։

«Մենք պարզապես բոլորով միասին ստեղծում էինք այն, ինչ ուզում էինք», - ասում է Վարդան Ուլիխանյանը՝ նշելով, որ տարիների ընթացքում ձեւավորվել է կայուն երաժշտական համայնք։

Ակումբում արդեն անցկացվում են համերգներ Wilco-ի աջակցությամբ։ Բացի այդ, նախատեսվում է պարբերական հանդիպումներ ջազմենների հետ՝ ոլորտի խնդիրները քննարկելու եւ լուծումներ գտնելու համար։ Առաջին նման հանդիպումը նախատեսված է ապրիլի 30-ին՝ Ջազի միջազգային օրը։

[[gallery2]]
Համագործակցությունը նաեւ ոչ ֆորմալ գծեր ունի։ Ստեղծվել է եւ արդեն ընդգրկվել մենյուում նոր կոկտեյլ՝ ներշնչված է Նոր Օռլեանի Sazerac-ից։ Այս փորձը եւս ցույց է տալիս, թե ինչպես են տարբեր մշակութային շերտեր հատվում մեկ տարածքում։

Համագործակցության կարեւորությունը պայմանավորված է նաեւ ոլորտում առկա խնդիրներով։ Հայաստանում ջազային կյանքը շարունակում է կենտրոնացած մնալ Երեւանում, իսկ մարզերում բացակայում են համապատասխան պայմաններ։

«Խնդիր կա գոնե մեծ քաղաքներում ունենալ պրոֆեսիոնալ տեխնիկայով եւ որակյալ գործիքներով համալրված դահլիճներ», - նշում է Վարդան Ուլիխանյանը։

Նրա խոսքով՝ հանդիսատեսի քանակը եւս խնդիր է մարզերում, ինչի պատճառով կազմակերպիչները հաճախ նախընտրում են այլ ժանրեր։ Արդյունքում արտասահմանյան երաժիշտների այցերը սահմանափակվում են մեկ կամ երկու համերգով Երեւանում։

Այս պայմաններում ակումբը կարեւորում է փառատոնների զարգացումը եւ նոր միջոցառումների ստեղծումը մարզերում՝ լսարան ձեւավորելու համար։

Մեկ այլ խնդիր էլ կա՝ լսարանի վերաբերմունքը։ Վարդան Ուլիխանյանի խոսքով՝ Հայաստանում ջազը հաճախ ընկալվում է որպես ֆոնային կամ «մոդայիկ» երաժշտություն, ինչը չի համապատասխանում դրա իրական բնույթին։

«Կենդանի երաժշտությունն ունի իր անբացատրելի գաղտնիքները, եւ երաժիշտը զգում է սրահում գտնվող յուրաքանչյուր մարդու շնչառությունն ու տրամադրությունը։ Վստահ եմ՝ հենց հանդիսատեսը «բռնի» այն մագիան, որին մասնակից է դառնում, նա կվարակվի ջազով», - ասում է նա։

[[gallery3]]
Ուլիխանյանը նաեւ նշում է, որ հանդիսատեսի վարքագիծը ուղղակիորեն ազդում է համերգի ընթացքի վրա։

Wilco-ում ասում են, որ նման նախագծերը իրենց համար նաեւ արժեքների արտահայտման ձեւ են։

«Այսպիսի համագործակցությունները հնարավորություն են տալիս գործով հաստատել մեր մոտեցումները եւ ներգրավված լինել համայնքի կյանքում», - ասում է Օլգա Օմելչենկոն։

Նրա խոսքով՝ մշակույթին աջակցելը նպաստում է նաեւ բրենդի ընկալմանը՝ որպես երկարաժամկետ մտածողությամբ գործընկեր։ Համագործակցության արդյունավետության գնահատման հիմնական չափանիշը կլինի ջազային համայնքի զարգացումը։

Հայաստանում մշակույթ-բիզնես համագործակցությունը դեռ ձեւավորման փուլում է։ Վարդան Ուլիխանյանի գնահատմամբ՝ ավելի զարգացած է բարեգործության մոդելը, մինչդեռ համակարգված բիզնես ներգրավվածությունը դեռ սահմանափակ է։

Այս ֆոնին նման համագործակցությունները դիտարկվում են որպես փորձ՝ ձեւավորելու նոր մոդել, որտեղ բիզնեսը ներգրավվում է ոչ միայն հովանավորության, այլ նաեւ երկարաժամկետ գործընկերության տրամաբանությամբ։

Աստղիկ Հովհաննեսով ]]> Wed, 29 Apr 2026 22:30:00 +0400 https://banks.am/am/news//30637 https://banks.am/am/news//30637 Մասաչուսեթսի Ամհերստի համալսարանի տնտեսագիտության պրոֆեսոր Ջայաթի Գոշը Հռոմի ակումբի Տրանսֆորմացիոն տնտեսագիտության հանձնաժողովի անդամ է եւ Միջազգային կորպորատիվ հարկման բարեփոխումների անկախ հանձնաժողովի համանախագահը։

Ջայաթի Գոշ 

Ուրոբորոսը՝ սեփական պոչը ուտող օձի հնագույն պատկերը, վաղուց խորհրդանշում է այնպիսի ռազմավարություններ, որոնք տանում են ինքնաքայքայման։ Այդ իսկ պատճառով այն շատ տեղին փոխաբերություն է ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի ներկայիս քաղաքականությունը բնութագրելու համար։ Նրա անմիտ եւ անօրինական պատերազմը Իրանի դեմ դրա ամենացայտուն օրինակն է: Սակայն Թրամփի վարչակազմի ակտիվ աջակցությունը կրիպտոարժույթներին նույն ինքնաքայքայման միտման ավելի նուրբ ու դանդաղ զարգացող դրսեւորումն է։ 

Ի տարբերություն ավանդական արժույթների, կրիպտոարժույթները, որպես կանոն, օրինական վճարամիջոց չեն եւ չունեն պետական աջակցություն: Դրանց գինը մեծապես որոշվում է շուկայական պահանջարկով՝ պայմանավորված նրանով, որ կրիպտոարժույթները հնարավորություն են տալիս հետեւել գործարքներին եւ շրջանցել կանոնակարգերը, հարկերն ու իրավական վերահսկողությունը։ Այս հանգամանքը կրիպտոարժույթները գրավիչ է դարձնում ոչ միայն սպեկուլյանտների համար, որոնց գործունեությունը նպաստում է դրանց ծայրահեղ անկայունությանը, այլեւ հանցագործների եւ այլ չարագործների համար։

Սպիտակ տուն վերադառնալուց ի վեր Թրամփն իրեն ներկայացնում է որպես այդ ոլորտի  ամենաակնառու պաշտպաններից մեկը, ինչի մասին վկայում են խոշոր կրիպտո ներդրողների կողմից նրա քարոզարշավին արված հսկայական նվիրատվությունները, ինչպես նաեւ նրա սեփական գործարար շահերը։ Ըստ տարբեր տեղեկությունների՝ Թրամփի ընտանիքի անդամները մոտ 5 միլիարդ դոլար են վաստակել տարբեր կրիպտոարժույթների հետ կապված սխեմաներից:

[[gallery1]]
Այս շահերը սպասարկելու համար Թրամփի վարչակազմը ագրեսիվ կերպով ապակարգավորել է կրիպտո շուկաները՝ միաժամանակ խթանելով դոլարին կցված ստեյբլքոինները այնպիսի միջոցառումների միջոցով, ինչպիսին է GENIUS Act-ը (ԱՄՆ կայուն մետաղադրամների համար ազգային նորարարությունների ուղղորդման եւ հաստատման մասին օրենք)։ Միեւնույն ժամանակ, վարչակազմը մերժել է կենտրոնական բանկի թվային արժույթի (CBDC) մշակումը՝ որպես կրիպտոարժույթի ավելի կայուն եւ կարգավորվող այլընտրանք, որն արդեն ուսումնասիրվում կամ ներդրվում է այնպիսի երկրների կողմից, ինչպիսին Չինաստանն է:

Նման քայլերը, թուլացնելով կարգավորող վերահսկողությունը, նոր ֆինանսական ռիսկեր են առաջացրել: Կրիպտո ընկերությունների դեմ կիրառվող հարկադիր գործողությունները կրճատվել են, նույնիսկ այն դեպքերում, երբ առկա են ակնհայտ խախտումներ։ Դրա վառ օրինակն է Թրամփի ընտանիքի հետ գործարար կապեր ունեցող Binance ընկերությունը, որի հիմնադիր Չանգպեն Չժաոն մեղավոր է ճանաչվել փողերի լվացմանը նպաստելու համար եւ դատապարտվել չորս ամսվա ազատազրկման, սակայն հետագայում ներում է ստացել Թրամփի կողմից: Այս քայլը, հավանաբար, քաջալերել է կրիպտո ոլորտի ամենակասկածելի մասնակիցներին՝ թուլացնելով ներդրողների պաշտպանությունն ու ֆինանսական կայունությունը:

Սակայն Թրամփի կրիպտո ոլորտին աջակցող օրակարգի հետեւանքները դուրս են գալիս ֆինանսական շուկաների սահմաններից։ Կրիպտոարժույթները ստեղծում են այլընտրանքային ֆինանսական ենթակառուցվածք, որը կարող է օգտագործվել տնտեսական պատժամիջոցներից խուսափելու համար, իսկ պատժամիջոցները Միացյալ Նահանգների՝ այլ երկրներին ահաբեկելու նախընտրելի գործիքն են։ Կրիպտոարժույթների տարածումը նաեւ հստակ սպառնալիք է ներկայացնում դոլարի համաշխարհային գերիշխանությանը։

Այս առումով կրիպտոարժույթները դարձել են աշխարհաքաղաքական Ուրոբորոս։ Դրանց բնորոշ առանձնահատկությունը՝ անթափանցիկությունը, անհամաչափորեն նպաստել է ԱՄՆ-ի հակառակորդների շահերին։ Միայն 2025 թվականին անօրինական կրիպտոարժութային գործարքները աճել են ավելի քան 160%-ով, ինչը հիմնականում պայմանավորված է Ռուսաստանի, Իրանի եւ Հյուսիսային Կորեայի նման երկրների ներգրավվածությամբ։ Թրամփի վարչակազմի կողմից դոլարին կցված ստեյբլքոինների աջակցությունը ավելի է արագացրել այս միտումը։

[[gallery2]]
Ռուսաստանը առաջիններից էր, ով օգտվեց այդ հնարավորությունից։ Երբ ԱՄՆ նախկին նախագահ Ջո Բայդենի վարչակազմը սառեցրեց ռուսական կենտրոնական բանկի ակտիվները, երկիրը դիմեց կրիպտոարժույթների փոխանակման բորսաներին՝ տնտեսական պատժամիջոցները շրջանցելու, Ղրղզստանի նման միջնորդ երկրների միջոցով զգայուն ապրանքների վերաարտահանումը հեշտացնելու եւ Ուկրաինայում տեղակայված ցածրարժեք ռազմական անօդաչու թռչող սարքերի ձեռքբերումը ֆինանսավորելու համար։

Այդ ժամանակվանից ի վեր Ռուսաստանը սկսել է պաշտոնականացնել այս մոտեցումը։ 2024 թվականի հուլիսին ՌԴ Դուման օրինականացրեց կրիպտոարժույթների օգտագործումը միջազգային հաշվարկներում։ Մեկ ամիս անց նախագահ Վլադիմիր Պուտինը հայտարարեց կրիպտո մայնինգի օրինականացման մասին, ինչը Թրամփի վարչակազմը նույնպես խթանել է ԱՄՆ-ում։

Նույնը այժմ տեղի է ունենում Իրանում։ Երբ ԱՄՆ-ը եւ Իսրայելը փետրվարի վերջին սկսեցին պատերազմը, իրանական ռեժիմն արդեն ընդլայնել էր կրիպտոարժույթների օգտագործումը։ 2025 թվականի դրությամբ Իրանի կրիպտո հատվածը գնահատվում էր 7.8 միլիարդ դոլար, ընդ որում ներհոսքերի կեսից ավելին բաժին էր ընկնում Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի (IRGC) հետ կապված կազմակերպություններին։

Բոլորովին վերջերս Իրանը կրիպտոարժույթները դարձրել է Հորմուզի նեղուցի նկատմամբ վերահսկողություն հաստատելու ջանքերի առանցքային բաղադրիչը՝ նավթի յուրաքանչյուր բարելի դիմաց նավթ տեղափոխող ընկերություններից գանձելով 1 դոլար։ Նեղուցով անվտանգ անցնելու համար գումարը կարելի էր վճարել յուանով, Bitcoin-ով կամ Tether կայուն կրիպտոարժույթով: Այս ամսվա ընթացքում մեկ օրում նեղուցով անցել է 15-18 տանկեր, ինչը մեկ նավի հաշվարկով կազմում է 2 միլիոն դոլար, որի արդյունքում ծանր դրության մեջ հայտնված իրանական ռեժիմը ստացել է մոտավորապես 36 միլիոն դոլար։

Այլ կերպ ասած, այս ռազմավարական ծովային անցակետը վերածվել է կրիպտո գործարքների կենտրոնի։ Այս գործարքներից մի քանիսը, ըստ որոշ տեղեկությունների, իրականացվել են TRON բլոկչեյնով, որը վճարումները կարող է մշակել երեք վայրկյանից  պակաս ժամանակում: Չինացի մշակող Ջասթին Սանի կողմից հիմնադրված TRON-ը նույնպես կապված է Թրամփի ընտանիքի հետ առնչվող ձեռնարկությունների հետ:

[[gallery3]]
Միասին այս զարգացումները վկայում են ուշագրավ տեղաշարժի մասին։ ԱՄՆ քաղաքականությունը, որը ձեւավորվել է կրիպտոֆինանսավորողների կողմից եւ իրականացվել է նորարարության անվան տակ, ընդլայնել եւ օրինականացրել է ամերիկյան պատժամիջոցներից խուսափելու համար օգտագործվող ենթակառուցվածքները։ Դժվար է չնկատել հեգնանքը։ Դաժան հակամարտության մեջ հայտնված իրանցիների եւ ամբողջ աշխարհում սովորական մարդկանց համար, ովքեր բախվում են էներգակիրների եւ սննդամթերքի գների բարձրացմանը, հետեւանքները չափազանց իրական են։

Թարգմանությունը՝ Լիլիթ Խաչատրյանի

Այս հոդվածը Banks.am կայքում թարգմանաբար ներկայացվում է

«Յունիբանկի» գործընկերությամբ:                       

Յունիբանկը հայտնել է, որ գործող բարեխիղճ բիզնես հաճախորդներին կտրամադրի հետվճար:

Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org  ]]> Tue, 28 Apr 2026 09:43:00 +0400 https://banks.am/am/news//30631 https://banks.am/am/news//30631 Լաուրա Կարվալյոն Բաց հասարակության հիմնադրամների տնտեսական եւ կլիմայական բարգավաճման բաժնի տնօրենն է եւ Սան Պաուլոյի համալսարանի տնտեսագիտության դոցենտ։

Լաուրա Կարվալյո 

Հորմուզի նեղուցի փակումը առաջացրել է այն, ինչը Արժույթի միջազգային հիմնադրամը անվանում է «գլոբալ, բայց ասիմետրիկ» խափանում՝ խաթարելով նավթի մոտ մեկ քառորդի, հեղուկ բնական գազի մեկ հինգերորդի եւ պարարտանյութերի մատակարարման մեկ երրորդի հոսքը։ Էներգիայի եւ պարարտանյութերի գները բարձրացել են, մատակարարման շղթաները վերաուղղվել են, իսկ ֆինանսական պայմանները ամբողջ աշխարհում անհավասարաչափ խստացել են։

Ամենաշատը տուժել են ներմուծումներից կախում ունեցող Ասիայի, Աֆրիկայի եւ Եվրոպայի որոշ հատվածների տնտեսությունները, որոնցից շատերը բախվել են պարտատոմսերի սպրեդների աճին եւ վարկային վարկանիշների իջեցմանը։ Մինչ կենտրոնական բանկերը քննարկում են, թե ինչպես արձագանքել վառելիքի եւ սննդամթերքի գների աճին, համաշխարհային տոկոսադրույքների բարձրացումը ճնշում է զարգացող երկրների առանց այն էլ սահմանափակ հարկաբյուջետային եւ քաղաքականության հնարավորությունները։ 

Սակայն, եթե «Հորմուզի ցնցումը» բացահայտեց տնտեսական խոցելիությունները, այն նաեւ ընդգծեց մեկ այլ բան՝ ցնցումներին դիմակայելու հարցում երկրների միջեւ առկա կտրուկ տարբերությունները։ Այսօր աշխարհում ամենացայտուն բաժանարար գծերից մեկը ոչ միայն նավթ արտահանող եւ նավթ ներմուծող երկրների միջեւ է, այլ այն երկրների, որոնց էներգետիկ համակարգերը նրանց խոցելի են դարձնում, եւ այն երկրների, որոնք սկսել են ամրապնդել իրենց էներգետիկ դիմադրողականությունը դեռեւս ճգնաժամից շատ առաջ:

Իսպանիայի վերականգնվող էներգիայի ոլորտում իրականացված հեղափոխությունը ամենավառ օրինակն է այն բանի, թե ինչն է իրականում հնարավոր։ Քամու եւ արեւային էներգիայի արագ աճի շնորհիվ նվազել է այն ժամերի մասնաբաժինը, երբ գազը ձեւավորում է էլեկտրաէներգիայի գինը ներքին շուկայում՝ 2019 թվականի 75%-ից մինչեւ ընդամենը 19%՝ 2025 թվականին։ Սա գազից կախում ունեցող եվրոպական խոշոր էներգետիկ շուկաների շարքում ամենակտրուկ անկումն է։ Մինչ Գերմանիայում եւ Իտալիայում էլեկտրաէներգիայի մեծածախ գները «Հորմուզի ցնցման» ժամանակ զգալիորեն գերազանցել են 150 եվրոն (177 դոլար) մեկ մեգավատ-ժամի համար, կանխատեսվում է, որ 2026 թվականին Իսպանիայում միջին մեծածախ գինը կկազմի 60–70 եվրո/ՄՎտժ։

Բրազիլիայի ընդարձակ կենսավառելիքի ենթակառուցվածքը նմանատիպ պաշտպանական բուֆեր է ապահովել, թեեւ այլ ճանապարհով։ Բրազիլացի տասնյակ միլիոնավոր վարորդներ կարող են ընտրել 100% շաքարեղեգից ստացած էթանոլի կամ 30% կենսավառելիքի հետ միախառնված բենզինի միջեւ, ինչը ապահովվում է ճկուն վառելիքով աշխատող տրանսպորտային միջոցների աշխարհի ամենամեծ պարկերից մեկի շնորհիվ։ Քանի որ տեղական բենզինը պարունակում է կենսավառելիքի զգալի մասնաբաժին, պետական էներգետիկ խոշոր ընկերության՝ Petrobras-ի կողմից վերամշակված վառելիքի գինը զգալիորեն ավելի էժան է մնացել, քան ներմուծված բենզինի համարժեքները, ինչը սպառողներին պաշտպանում է համաշխարհային նավթի գների տատանումներից: Բրազիլիայում բենզինի գները մարտ ամսին աճել են ընդամենը 5%-ով՝ համեմատած Միացյալ Նահանգներում գրանցված մոտ 30% աճի հետ, իսկ Մեքսիկայի նախագահը հրապարակայնորեն հետաքրքրություն է հայտնել Բրազիլիայի էթանոլի արտադրության տեխնոլոգիաների նկատմամբ, այդ թվում՝ ագավայի վրա հիմնված արտադրության:

Չինաստանը նույնպես ավելի դիմացկուն գտնվեց, քան շատերը կարող էին ենթադրել։ Տասնամյա ներդրումներից հետո Չինաստանում վերականգնվող էներգիայի մասնաբաժինը կազմում է էլեկտրաէներգիայի արտադրության գրեթե 40%-ը՝ 10 տարի առաջ գրանցված 26% ցուցանիշի համեմատ։ Երկիրը նաեւ կուտակել է ավելի քան 1.2 միլիարդ բարել նավթի ռազմավարական պաշարներ։ Արդյունքում, Goldman Sachs-ը Չինաստանի ՀՆԱ-ի աճի կանխատեսումը նվազեցրել է ԱՄՆ-ի համեմատ կրկնակի քիչ չափով՝ վերականգնվող էներգիայի գերիշխանությունը դիտարկելով որպես տնտեսությունը պաշտպանող գործոններից մեկը։

[[gallery1]]
Զարմանալի չէ, որ էներգետիկ ոլորտի վերլուծաբանները իրանական պատերազմը բնութագրում են որպես «Ասիայի համար Ուկրաինայի պահ»։ Ինչպես 2022 թվականին Ռուսաստանի ներխուժումը Ուկրաինա Եվրոպային ստիպեց նվազեցնել բնական գազից կախվածությունը, այնպես էլ Հորմուզի ցնցումը ասիական երկրներին դրդում է նվազեցնել իրենց կախվածությունը նավթից։ Ավելին, ավելի մաքուր այլընտրանքներն այժմ զգալիորեն ավելի էժան են եւ ավելի հասանելի, քան 2022 թվականին։

Դասը պարզ է. խոցելիությունը կախված է կառուցվածքային եւ քաղաքական ընտրություններից, այլ ոչ թե միայն առեւտրային հաշվեկշիռներից։ Յուրաքանչյուր երկիր պետք է ինքն իրեն հարցնի, թե իր էներգետիկ համակարգի որ մասն է վերահսկում, որքանով են դիվերսիֆիկացված իր մատակարարումները եւ արդյոք այն բավարար պաշտպանիչ մեխանիզմներ է ստեղծել համաշխարհային ապրանքային շուկաների եւ սովորական մարդկանց միջեւ: Բրածո վառելիքից կախված տնտեսությունների համար, որոնք անտեսել են էներգետիկ անցումը, կա լրացուցիչ նախազգուշացում. եթե այս ճգնաժամը արագացնի այլ երկրների անցումը վերականգնվող էներգիային, ապա արժեզրկված ակտիվները եւ արտահանման շուկաների կրճատումը կարող են խորացնել ապագա ցնցումների հետեւանքները։

Մինչ շատ կառավարություններ սպասում են միջազգային հաստատությունների արձագանքին, տեղում իրականությունը արագորեն փոխվում է: Միեւնույն ժամանակ, նավթ եւ գազ արտադրողների համար բացվել է հազվագյուտ հնարավորությունների պատուհան: Ինչպես պնդում են Մասաչուսեթսի Ամհերստի համալսարանի տնտեսագետներ Իզաբելլա Վեբերը եւ Գրեգոր Սեմիենյուկը, բրածո վառելիքի գների ցնցումները վերաբաշխման դրվագներ են. ծախսերը դրվում են ամբողջ բնակչության վրա, մինչդեռ շահույթը հոսում է միայն բաժնետերերին: Ահա թե ինչու են շտապ անհրաժեշտ անսպասելի շահույթի հարկերը, ինչը վերջերս առաջարկել են ԵՄ հինգ երկրների ֆինանսների նախարարները։

Լրացուցիչ եկամուտները կարող են ուղղվել երկու հրատապ առաջնահերթությունների իրականացմանը։ Առաջինը սպառողների պաշտպանությունն է: Էներգիայի բարձր գները ռեգրեսիվ հարկ են աղքատների համար: Առանց ակտիվ միջամտության այս ճգնաժամը կխորացնի անհավասարությունը նավթ արտահանող երկրներում, ինչպես դա տեղի է ունենում այլ վայրերում: Կարճաժամկետ սուբսիդիաները, նպատակային էներգետիկ վաուչերները եւ գների կայունացման մեխանիզմները անսպասելի եկամուտների օրինական օգտագործման ձեւեր են, քանի որ ցնցումը ժամանակավոր է, իսկ այդ եկամուտները՝ ոչ երկարատեւ։

Երկրորդ առաջնահերթությունը կառուցվածքային ներդրումներն են: Պետական ձեռնարկությունները, ինչպիսին է Petrobras-ը, արդեն սկսել են ներդրումներ կատարել կենսավառելիքի եւ ցածր ածխածնային տեխնոլոգիաների մեջ, իսկ Հորմուզի ճգնաժամը կարող է նրանց լրացուցիչ ռեսուրսներ տրամադրել այդ նպատակների համար: 

Նմանապես, սուվերեն հարստության ֆոնդերը առաջարկում են ապացուցված մեխանիզմ՝ անսպասելի եկամուտների եւ էներգետիկ անցման երկարաժամկետ նպատակների միջեւ կապը ինստիտուցիոնալացնելու համար: Օրինակ՝ Մալայզիայի սուվերեն հարստության ֆոնդը հատկացրել է 1.5 միլիարդ մալայզիական ռինգիտ (378 միլիոն դոլար) արդյունաբերական պարկերի ածխածնազերծման համար եւ կառուցում է կանաչ ներդրումային հարթակներ՝ ուղղված վերականգնվող էներգիային, պահեստավորմանը եւ էլեկտրական շարժունակությանը (e-mobility): Ինդոնեզիայի նոր «Danantara» սուվերեն հարստության ֆոնդը պայմանագրեր է կնքել վերականգնվող էներգիայի եւ կանաչ ջրածնի օբյեկտներ զարգացնելու համար՝ ուղղակիորեն կապելով ռեսուրսային հարստությունը մաքուր տեխնոլոգիաների արժեքային շղթաների հետ: 

Նույնիսկ Սենեգալը, որը համեմատաբար փոքր արտադրող է, իր սուվերեն հարստության հիմնադրամի՝ FONSIS-ի միջոցով ստեղծել է Վերականգնվող էներգիայի եւ էներգաարդյունավետության հիմնադրամ: Այն Արեւմտյան Աֆրիկայի տնտեսական եւ դրամավարկային միության տարածքում վերականգնվող էներգիայի ոլորտում բաժնային ներդրումներ է մոբիլիզացնում եւ այնպես է դիրքավորվում, որպեսզի կարողանա ուղղորդել ապագա գազային եկամուտները դեպի կանաչ արդյունաբերականացում։ 

Ահա թե ինչպես են երկրները խոցելիությունից անցնում դեպի ինքնուրույնություն՝ երեկվա ռենտային եկամուտները վերածելով վաղվա կապիտալի բազայի: Օգտագործել այս հնարավորությունը նշանակում է ժամանակավոր անսպասելի եկամուտները վերածել կայուն ակտիվների եւ կանաչ արդյունաբերական ռազմավարությունը դիտարկել որպես ազգային դիմադրողականության անհրաժեշտ բաղադրիչ: Այն երկրները, որոնք կգործեն հենց հիմա, հաջորդ ճգնաժամի ժամանակ կգիտակցեն այս որոշման կարեւորությունը։

Թարգմանությունը՝ Լիլիթ Խաչատրյանի

Այս հոդվածը Banks.am կայքում թարգմանաբար ներկայացվում է

«Յունիբանկի» գործընկերությամբ:                       

Յունիբանկը հայտնել է, որ գործող բարեխիղճ բիզնես հաճախորդներին կտրամադրի հետվճար:

Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org  ]]> Mon, 27 Apr 2026 09:41:00 +0400 https://banks.am/am/news//30625 https://banks.am/am/news//30625 2026 թվականի ապրիլի 22-ին Մեդիամաքս մեդիա ընկերությունը անցկացրեց կայուն զարգացման հարցերին նվիրված թվով  երրորդ Robust Armenia/Ամուր Հայաստան կոնֆերանսը: Այս տարվա թեման էր «Բիզնեսը եւ բնությունը»: 

Կոնֆերանսի գործընկերներն էին Ամերիաբանկը, «Լիդիան Արմենիա» ընկերությունը եւ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը (ԶՊՄԿ): 

Առաջին պանելային քննարկման մասին կարդացեք Robust Armenia 2026. Բիզնես-բնություն «հարաբերություններն» ու վերականգնվող Մատնունի ծիրանավորը հոդվածում:

Երկրորդ պանելային քննարկման թեման էր «Կանաչ տնտեսություն»՝ ի՞նչ է դա իրականում»: Քննարկմանը մասնակցում էին Coca Cola HBC Armenia, հասարակական կապերի եւ կայունության գծով տնօրեն Էլինա Մարգարյանը, «Արմենիան Լիզինգ Քամփնի» ՈՒՎԿ գլխավոր գործադիր տնօրեն, Հայաստանի Լիզինգատուների Ասոցիացիա ՀԿ նախագահ Արսեն Բազիկյանը, Երեւանի կոնյակի գործարանի որակի, անվտանգություն եւ շրջակա միջավայրի հարցերով ղեկավար Շուշան Խաչատրյանը, GreenInvest.ai նախագծի հեղինակ Արմեն Սաքապետոյանը:

«Կանաչ» տնտեսությունը՝ վարքագիծ թելադրող

Էլինա Մարգարյան, Coca Cola HBC Armenia ընկերության հասարակական կապերի եւ կայունության գծով տնօրեն

Դեռեւս 6-7 տարի առաջ, երբ բիզնեսի ներկայացուցիչների հետ խոսում էի կայունության, «կանաչ» տնտեսության, թափոնների կառավարման հարցերի մասին, շատերը զարմանում էին, թե ինչու ենք այսպիսի հարցեր բարձրացնում, քանի որ պետական եւ կարգավորող մարմինների կողմից սահմանված պատասխանատվություն չկար։ 

[[gallery1]]
Կարծում եմ՝ «կանաչ», շրջանաձեւ տնտեսությունն այն ուղղություններն են, որտեղ բիզնես միավորները պատասխանատու ձեւով պետք է համագործակցեն, այնպիսի գործունեություն ծավալեն, որ շրջակա միջավայրի վրա բացասական ազդեցությունը նվազագույնի հասցվի:

Արսեն Բազիկյան, «Արմենիան Լիզինգ Քամփնի» ՈՒՎԿ գլխավոր գործադիր տնօրեն, Հայաստանի Լիզինգատուների Ասոցիացիա ՀԿ նախագահ

Ողջունելի է, որ «կանաչ» տնտեսության մասին սկսել ենք խոսել կիրառական իմաստով: «Կանաչ» տնտեսությունը նոր վարքագիծ թելադրող համակարգ է, որը պետք է մյուս էկոհամակարգերին չխանգարի եւ այդ «սիմբիոզի» մեջ պետք է իրեն դրսեւորի առավելագույնս արդյունավետ: 

[[gallery2]]
Սա վարքագիծ է, որը պետք է սկսի ամենապարզ կենցաղային երեւույթներից, ամենապարզ սովորույթների փոփոխություններից մինչեւ տնտեսության զարգացման բերող գործողություններ։

Շուշան Խաչատրյան, Երեւանի կոնյակի գործարանի որակի, անվտանգություն եւ շրջակա միջավայրի հարցերով ղեկավար

Երեւանի կոնյակի գործարանը՝ լինելով միջազգային Pernor Ricard խմբի անդամ, շատ վաղուց «թաթախված» է այս թեմայի մեջ եւ շատ ուրախալի է տեսնել, որ Հայաստանում ոչ միայն խոսակցությունների մակարդակով է այս թեման քննարկվում, այլեւ գործնական մոտեցումներ կան:

[[gallery3]]
Մենք առաջնորդվում ենք մեր խմբի քաղաքականությամբ՝ հաշվի առնելով տեղական առանձնահատկությունները, բայց հիմնական մոտեցումն այն է, որ ոչ միայն պետք է կոնկրետ ռեսուրսը խնայել, որից օգտվում ենք (մշակաբույսերը, ջուրը), այլ ամբողջ տարածքը՝ տերուար ասվածը, որը բավականին մեծ համալիր է՝ հող, միջատներ, խոտածածկ տարածքներ, ջրային ռեսուրսներ եւ այլն:

Արմեն Սաքապետոյան, GreenInvest.ai նախագծի հեղինակ

«Կանաչ» տնտեսությունը կամավոր վարքագծի կանոնների ամբողջություն է, որը պետք է պահպանվի ցանկացած ճյուղում՝ լինի կառուցապատում, գյուղատնտեսություն, թե արտադրություն: Կյանքը ցույց է տալիս, որ պարտադիրը միշտ չէ, որ ընկալելի է կամ տուգանքներով հնարավոր է մարդկանց գիտակցությունը փոխել: 

[[gallery4]]
«Կանաչ» տնտեսությունն ինձ համար դիտարկելի է նաեւ քաղաքական տեսանկյունից: Եվրոպական երկրներում կան «կանաչների միություններ», ինչը մեզ մոտ բացակայում է, բայց դրանք իրենց քաղաքական ազդեցությունը կարող են ունենալ բնապահպանական խնդիրների վրա:

Շրջանաձեւ տնտեսության մոդելը՝ խնայողություն եւ թափոնների վերամշակում

Էլինա Մարգարյան, Coca Cola HBC Armenia, հասարակական կապերի եւ կայունության գծով տնօրեն

Շրջանաձեւ տնտեսության մի մասն էլ, ինչպես գործընկերներս նշեցին, վարքագծային փոփոխություններն են: 

Օրինակը բերեմ մեր ընկերության աշխատանքից: Ըմպելիքներ արտադրելուց գոյանում են թափոններ, որոնց երկրորդ կյանք ենք տալիս: Ընկերության ներսում տարիներ շարունակ գործում է թափոնները հավաքագրելու, տարանջատելու եւ վերամշակելու գործընթացը: 

[[gallery5]]
Ընկերության ներսում հայեցակարգերն ու վարքագիծը ներդնելուց բացի, Coca Cola HBC Armenia–ն իրականացնում է նաեւ կրթական ծրագրեր: Երեւանի քաղաքապետարանի հետ հուշագիր ունենք եւ արդեն 150 դպրոցում «կանաչ» տնտեսության դասընթացներ ենք անցկացրել եւ դեսպանորդներ ունենք, որոնք իրազեկում են այս մոդելի մասին։

Շուշան Խաչատրյան, Երեւանի կոնյակի գործարանի որակի, անվտանգություն եւ շրջակա միջավայրի հարցերով ղեկավար

Մեր գործարանում շրջանաձեւ տնտեսության օրինակներից է ջրի օգտագործման նկատմամբ պատասխանատու վերաբերմունքը։ Դա թորած ջրի հետ կապված ընթացակարգն է, որը կոչվում է փակ շրջանառության համակարգ եւ միտված է ջրի խնայողությանը։ ԵԿԳ երկու մեծ մասնաճյուղերում՝ Այգավանում եւ Արմավիրում, այդ ծրագիրն ամբողջությամբ ներդրված է։ 

[[gallery6]]
Թորման ընթացքում սպիրտ ստանալու համար օգտագործվող ջուրը եւ գոլորշին վերաշրջանառվում են։ Քանի որ ջերմաստիճանը բավականին բարձր է, այդ ցիկլը սառեցվում է եւ վերադառնում՝ նույն գործընթացն ապահովելու համար։ Սա տեղի է ունենում անընդմեջ։ Երեք տարվա մեր վիճակագրության համաձայն՝ ջրի շուրջ 75% խնայողություն ունենք։ 

[[gallery7]]
Նույն ջուրն օգտագործվում է նաեւ գրասենյակային եւ արտադրամասային տարածքների ջեռուցման համար։ Այսինքն՝ բացի ջրի խնայողությունից, ունենք եւս երկու առավելություն՝ տարածքները ջեռուցելու համար գազի ծախսի խնայողություն եւ ածխաթթու գազի արտանետումների կրճատում։

Փականներով ցայտաղբյուրները եւ ջրի խնայողաբար օգտագործումը

2021 թվականի հոկտեմբերին Երեւանի կոնյակի գործարանն ավարտել էր նույն թվականի ամռանը մեկնարկած Երեւանի ցայտաղբյուրների փականներով կահավորման աշխատանքները։ Կատարված ուսումնասիրության համաձայն`փականներով կահավորված յուրաքանչյուր ցայտաղբյուրի մասով ջրի օգտագործումը միջինում նվազել էր շուրջ 10 անգամ, որի արդյունքում 250 ցայտաղբյուրների մասով ջրի ամսական ընդհանուր տնտեսումը գերազանցում էր 23 միլիոն լիտրը:

Շուշան Խաչատրյան, Երեւանի կոնյակի գործարանի որակի, անվտանգություն եւ շրջակա միջավայրի հարցերով ղեկավար

Այս ծրագիրը միանգամյա էր, այն իրականացրել էինք «Վեոլիա» ընկերության հետ համատեղ: Երեւանի քաղաքապետարանից թույլտվությունը ստացանք, փականները տեղադրեցինք եւ հետո նախագիծը «հետ հանձնեցինք» քաղաքապետարանին: 

[[gallery8]]
Վերահսկողությունը, մոնիտորինգը ու հետագա տեխնիկական սպասարկումը քաղաքի պատասխանատվության ներքո է: Ցավոք, բախվեցինք սոցիումի հետ, որը, գուցե, չունի ռեսուրսները խնայելու մշակույթ, ինչի հետեւանքով էլ կարող ենք այսօր շատ քիչ տեղերում նկատել այդ փականները: 

Արմեն Սաքապետոյան, GreenInvest.ai նախագծի հեղինակ

Ցանկացած ինտենսիվ գյուղատնտեսություն պահանջում է սեփական կաթիլային ոռոգման համակարգը, ինչը զգալիորեն նվազեցնում է ջրի սպառումը։ Երբ հաշվարկում ես, թե որքան ջուր ես օգտագործում կամ որքան ես վճարում դրա համար, սկսում ես խնայել յուրաքանչյուր կաթիլը։

[[gallery9]]
Գյուղերում հաճախ ընդունված է առավոտյան բացել ջուրը այգիներում եւ փակել միայն երեկոյան՝ առանց հստակ վերահսկողության։ Այս մոտեցմանը հակադրելով՝ ստեղծել ենք շրջանաձեւ ջրօգտագործման համակարգ։ Մենք առաջին ընկերությունն ենք Հայաստանում, որը ջուրը վերցնում է անմիջապես Արաքս գետից, ապա ամբողջությամբ արեւային էներգիայով այն մղում դեպի ջրամբարներ։ Արդյունքում՝ 300 հեկտար այգի ոռոգելու համար օգտագործում ենք նույնքան ջուր, որքան սովորական գյուղացիական տնտեսությունը՝ ընդամենը 5 հեկտար հողատարածք ջրելու դեպքում։ Այսինքն՝ ջրի օգտագործումը կրճատում ենք մոտ 60 անգամ։

Էլինա Մարգարյան, Coca Cola HBC Armenia, հասարակական կապերի եւ կայունության գծով տնօրեն

2016 թվականից Coca Cola HBC Armenia-ն իրականացնում է ջրային ռեսուրսների կառավարմանն ուղղված ծրագրեր: Քանի որ մեր արտադրության 90%-ը ջուր է, ունենք ջրի մաքրման պրոցեսում հատուկ թեստավորման ձեւ՝ ձկների միջոցով:

Էկոլիզինգի նպաստը «կանաչ» տնտեսության մեջ

Արսեն Բազիկյան, «Արմենիան Լիզինգ Քամփնի» ՈՒՎԿ գլխավոր գործադիր տնօրեն, Հայաստանի Լիզինգատուների Ասոցիացիա ՀԿ նախագահ

Փորձում ենք ներմուծել այնպիսի սարքավորումներ, որոնք հնարավորինս կնպաստեն «կանաչ» տնտեսության զարգացմանը։

[[gallery10]]
Այս նպատակով «Արմլիզինգ»-ում ներդրել ենք «Էկոլիզինգ» ենթաբրենդը։ Մեզ համար կան նաեւ բոլորովին նոր ուղղություններ, որոնցից է երկրորդային հումքի վերամշակման սարքավորումների լիզինգը։ Բացի այդ, որդեգրել ենք նաեւ հստակ քաղաքականություն եւ առաջիկայում մեր մատակարար ընկերություններից ակնկալում ենք «կանաչ կատալոգների» առկայություն, որտեղ ներկայացվող ցանկում պարտադիր պետք է ներառված լինեն առնվազն 1-2 էներգախնայող կամ շրջակա միջավայրի պահպանությանը նպաստող սարքավորում:

[[gallery11]]
Այսօր «Արմլիզինգ»-ի պորտֆելի 37%-ը էկոլիզինգն է զբաղեցնում: Դրա մեջ են մտնում էլեկտրամոբիլները, արեւային պանելները, էներգախնայող սարքավորումները: 

Նշեմ նաեւ, որ ինչպես ցանկացած ֆինանսական կառույց, մենք էլ կողմ ենք ոչ միայն ներդրումների դիվերսիֆիկացմանը, այլեւ ներգրավված միջոցների դիվերսիֆիկացմանը: Հունիսին թողարկելու ենք «կանաչ» պարտատոմսեր եւ ներգրավված միջոցներն ուղղելու ենք էկոլիզինգի զարգացմանը: 

Աշխատանքը ֆերմերների հետ եւ հող մշակելու նոր մոտեցումները

Շուշան Խաչատրյան, Երեւանի կոնյակի գործարանի որակի, անվտանգություն եւ շրջակա միջավայրի հարցերով ղեկավար

Խաղողագործների հետ մեր աշխատանքում շատ փուլեր ենք անցել՝ վարքագծի փոփոխությունից մինչեւ մշակման նոր տեխնիկաներ: Դանդաղ, բայց առաջընթաց ունենք: Երբ մշակման նոր տեխնոլոգիա ես բերում եւ ներկայացնում ֆերմերներին, հաճախ կարող ես լսել. «Մենք հազար տարվա խաղողագործներ ենք, դուք մեզ բան եք սովորեցնում»: Մշակել ենք այսպիսի մոտեցում՝ ընտրում ենք խաղողագործների մի մաս, որոնց տարածքում մշակման մեր նոր տեխնոլոգիաները պիլոտային ձեւով կիրառում ենք: Երբ հաջողությունը տեսանելի է դառնում, մյուս ֆերմերնն արդեն ինքնակամ սկսում են այդ նույն պրակտիկան իրենց այգիներում կիրառել: 

[[gallery12]]
Խաղողագործների հետ կապված կրթական մեծ աշխատանք է տարվում, քանի որ ամեն շրջանում ունենք սպասարկող գյուղատնտեսներ, որոնց սովորեցնում ենք դրանց բուժանյութերի կիրառումը, բերքը ջրելն ու հավաքելը: Վարքագծային բավականին մեծ փոփոխություն ունենք:
 
Պտղատու ծառեր՝ բանկային ավանդի կամ պարտատոմսի փոխարեն

GreenInvest հարթակի միջոցով հնարավոր է ձեռք բերել պտղատու ծառեր եւ ներդրում կատարել երկարաժամկետ ակտիվներում:

Արմեն Սաքապետոյան, GreenInvest.ai նախագծի հեղինակ

Այս նախագծի մոդելը սկսեց այսպես՝ դիտարկեցինք, թե ինչն է ավելի թրենդային ֆինանսական շուկայում: Հայաստանում ամենաթրենդայինը վերջին 8 տարվա մեջ անշարժ գույքի ձեռքբերումն է, որը ոչ բոլորին է հասանելի, մյուսը՝ պարտատոմսերն են: Իսկ այն ինչ մենք ստեղծեցինք նորարարություն է Հայաստանի համար, բայց  աշխարհում նորություն չէ։ Եվրոպական շատ երկրներում կան այսպիսի հարթակներ, որտեղ մարդը կարող է դեռեւս չտնկած ծառը վաճառել: Սա նման է գնման իրավունքին, երբ դեռեւս չկառուցված շենքում կարող ես ներդրում կատարել: 

[[gallery13]]
Միջազգային փորձը տեղայնացրել ենք եւ մեր հարթակում հնարավորություն ենք տալիս հանդիպել 3 կողմի՝ ֆինանսներ, գյուղատնտեսություն եւ բնություն: Այստեղ կանոնը շատ պարզ է՝ կարող ես գնել ծառ, որի բերքից եկամուտ ես ստանում, իսկ կառավարող գյուղատնտեսական ընկերությանը դրանից տալիս ես կառավարման գումարը։ Ծառ գնողն արդեն համարվում է գյուղատնտեսական գործունեություն իրականացնող եւ ազատվում է հարկերից: Այս պահին հարթակում կան երկու կազմակերպությունների նուշի այգիներ, բայց մեր տեսլականն է այգեգործական կազմակերպությունների թիվն ավելացնել եւ ձեւավորել ներդրումային էկոհամակարգ:

[[gallery14]]
Մեր հարթակը շատ է օգնում նաեւ գյուղատնտեսին որոշումներ կայացնելու, ֆինանսական մոդելներ հասկանալու եւ գյուղատնտեսության մեջ կիրառելու այն ամբողջ հնարքները, որոնք գործում են աշխարհում: Հարթակում ներդրված արհեստական բանականության միջոցով այգիները թվայնացվում են, յուրաքանչյուր ծառ ունենում է իր անձնագիրը, յուրաքանչյուր այգի ունենում է ամբողջական տեղեկատվություն՝ հիմնադրման օրվանից մինչեւ ներկա պահի աշխատանքներ: Հարթակում կան նաեւ հաշվիչ, որով այցելուն կարող է իմանալ՝ օրինակ մեկ հասուն նուշի ծառից որքան բերք եւ եկամուտ կարող է ստանալ: 

Հարթակում բոլոր ծառերը ապահովագրվում են, շահառուն տվյալ դեպքում այգետերն է, որն իր վրա է վերցնում պատասխանատվություն՝ ծառի չորացման կամ վնասման դեպքում փոխարինել այն համարժեք այլ ծառով: 

Առաջին պանելային քննարկման մասին կարդացեք Robust Armenia 2026. Բիզնես-բնություն «հարաբերություններն» ու վերականգնվող Մատնունի ծիրանավորը հոդվածում:

Արփի Ջիլավյան

Լուսանկարները՝ Էմին Արիստակեսյանի ]]> Thu, 23 Apr 2026 11:20:00 +0400 https://banks.am/am/news//30624 https://banks.am/am/news//30624 2026 թվականի ապրիլի 22-ին Մեդիամաքս մեդիա ընկերությունը անցկացրեց կայուն զարգացման հարցերին նվիրված թվով  երրորդ Robust Armenia/Ամուր Հայաստան կոնֆերանսը: Այս տարվա թեման էր «Բիզնեսը եւ բնությունը»: 

Կոնֆերանսի գործընկերներն էին Ամերիաբանկը, «Լիդիան Արմենիա» ընկերությունը եւ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը (ԶՊՄԿ): 

Երկրորդ պանելային քննարկման մասին կարդացեք Robust Armenia 2026. Թորած ջրի երկրորդ կյանքը, պտղատու ծառերն ու «կանաչ» պարտատոմսերը հոդվածում:

«Խորհրդանշական է, որ կոնֆերանսն անցկացվում է Երկրի օրը»

Արա Թադեւոսյան, Մեդիամաքսի տնօրեն 

Այս կոնֆերանսի օրն ամրագրել էինք վաղուց, բայց երեկ երեկոյան պատահաբար հայտնաբերեցի, որ ապրիլի 22-ը Երկրի օրն է, որը նշվում է շրջակա միջավայրի պահպանության եւ մոլորակի խնդիրների վրա ուշադրություն հրավիրելու նպատակով: Կարծում եմ՝ շատ խորհրդանշական է ստացվել: 

Քանի որ սա արդեն երրորդ Robust Armenia-ն է, կարճ ներկայացնեմ՝ ինչպես առաջացավ գաղափարը: 

[[gallery1]]
2024թ.-ի սկզբին տեղեկացա, որ շուտով Երեւան է գալու իմ լավ բարեկամ Ջոն Դին, որին Հայաստանում ճանաչում են որպես Rock Aid Armenia նախաձեռնության հիմնադիր: Ջոնը Ավստրալիայում շատ հայտնի բնապահպան է, կազմակերպել է բազմաթիվ մեծ բնապահպանական արշավներ: Skill ընկերության հիմնադիր Սերգեյ Ուսնունցին ասացի, որ, գուցե, համատեղ կազմակարպենք Ջոնի դասախոսությունը, Սերգեյն էլ առաջարկեց կոնֆերանս անցկացնել, որի գլխավոր խոսնակը Ջոնը կլինի: Այդպես ընդամենը մեկ ամսվա ընթացքում կազմակերպեցինք առաջին Robust Armenia-ն՝ «Կայուն զարգացում եւ ESG. միջազգային օրակարգ, տեղական կարիքներ» կարգախոսով: Առաջին կոնֆերանսի հաջողությունից հետո որոշեցինք այն ամենամյա դարձնել: 

[[gallery2]]
Robust Armenia 2025-ը նոյեմբերին էր՝ «Արդյունավետությունը՝ Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության բանալին» խորագրով: Քանի որ այս տարվա հոկտեմբերին Երեւանում անցկացվելու է ՄԱԿ-ի Կենսաբազմազանության կողմերի համաժողովը՝ COP17-ը, որոշեցինք համահունչ թեմա ընտրել՝ խոսելով այն մասին, թե ինչպես է հայաստանյան բիզնեսը հարաբերվում բնության հետ, ինչ քայլեր են կատարվում «կանաչ» տնտեսության ոլորտում: 

[[gallery3]]
Շնորհակալ եմ Robust Armenia 2026 կոնֆերանսի գործընկերներին՝ Ամերիաբանկին, «Լիդիան Արմենիա» ընկերությանը,  Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատին: 

Այս կազմակերպությունները Մեդիամաքսի եւ Banks.am պորտալի երկարամյա գործընկերներն են եւ շատ հաճելի է, որ գործակցում ենք նաեւ այս ձեւաչափով: ԶՊՄԿ-ն կոնֆերանսին աջակցում է երեք տարի շարունակ եւ շնորհակալ ենք այս շարունակական վստահության համար:

Ջոն Հոբսի անվան մրցանակը 

Առաջին պանելային քննարկման մեկնարկից առաջ ԶՊՄԿ կայուն զարգացման տնօրենի տեղակալ Աննա Սաղաբալյանը ներկայացրեց Ջոն Հոբսի անվան կենսաբազմազանության պահպանության մրցանակը, որը հանձնվելու է 2026թ. հոկտեմբերին: 

[[gallery4]]
Գլխավոր դրամական մրցանակին հավակնելու համար ընկերությունները կարող են ներկայացնել կենսաբազմազանության պահպանման ուղղությամբ իրականացվող իրենց ծրագրերը: 

Առաջին պանելային քննարկման թեման էր «Բիզնեսը, բնությունը եւ կենսաբազմազանությունը. հակադրություն, թե՞ գործակցության հնարավորություն»: Քննարկմանը մասնակցում էին Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի կայուն զարգացման տնօրեն Արմեն Ստեփանյանը, «Լիդիան Արմենիա» ընկերության կայուն զարգացման մենեջեր Արթուր Պեպանյանը, Ամերիաբանկի միջազգային եւ հատուկ նախագծերի վարկավորման, վարկային գործակալության բաժնի ղեկավար Անի Պապյանը եւ Յունիբանկի Վարչության նախագահի տեղակալ Վաղինակ Ստեփանյանը:

«Ռիսկերի ճիշտ կառավարուման դեպքում կարելի է մտնել նոր հնարավորությունների դաշտ»

Արմեն Ստեփանյան, Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի կայուն զարգացման տնօրեն 

Շատ երկար կարելի է քննարկել այս հարցը: Այո, բիզնեսի եւ բնության միջեւ կա հակադրություն, բայց այն պետք է դիտարկել մի քանի տեսանկյունից: Միանշանակ, կա ազդեցություն բնության վրա: Ազդեցություն ասելով՝ պետք է հասկանանք ցանկացած գործունեություն, որը բերում է կենսաբազմազանության կորստի կամ նվազման: 

[[gallery5]]
Բայց եթե նայեք բիզնեսի տեսանկյունից, ապա կա ռիսկերի կառավարման մեխանիզմ եւ այն ճիշտ իրականացնելու դեպքում կարելի է ոչ միայն խուսափել հակադրությունից, այլեւ՝ մտնել նոր հնարավորությունների դաշտ:  

Արթուր Պեպանյան, «Լիդիան Արմենիա» ընկերության կայուն զարգացման մենեջեր

Առաջին հայացքից կարող է թվալ՝ բիզնեսն ու կենսաբազմազանությունը հակադիր կողմերում են, բայց ճիշտ ընթացակարգերի դեպքում իրավիճակն իսկապես հնարավոր է կառավարել: Մշակվել է հստակ գործողությունների հերթականություն: Բիզնեսի գործունեությունից առաջ կամ դրա ընթացքում բնության վրա ցանկացած ազդեցություն պետք է գնահատվի 4 կետով: 

[[gallery6]]
Նախ՝ փորձել խուսափել կոնկրետ ազդեցությունից, չկատարել գործողություններ, որոնք կարող են ազդել կենսաբազմազանության վրա, երկրորդ՝ եթե տվյալ գործողությունն անխուսափելի է, հնարավորինս նվազեցնել դրա ազդեցությունը, երրորդ՝ վերականգնել ազդեցության հետեւանքները եւ վերջում՝ փոխհատուցել: Փոխհատուցել թեկուզ մեկ այլ ձեւով, որը կնպաստի բնության եւ կենսաբազմազանության պահպանմանը: 

Անի Պապյան, Ամերիաբանկի միջազգային եւ հատուկ նախագծերի վարկավորման, վարկային գործակալության բաժնի ղեկավար

Բիզնեսն ու բնությունն հակադիր չեն, խնդիրը ճիշտ հավասարակշռություն գտնելն է, ժամանակին բոլոր հնարավոր ռիսկերը հայտնաբերելը ու դրանք կառավարելը: 

[[gallery7]]
Բանկային համակարգն իր որոշումներով, տնտեսության այս կամ այն հատվածը վարկավորելով, ինչ-որ չափով ուղղություն է «ձեւակերպում»: Ամերիաբանկի կորպորատիվ վարկային պորտֆելը գերազանցում է մեկ տրիլիոն դրամը եւ վարկավորման որոշումների կայացման մասով մեզ մոտ ներդրված է լավագույն միջազգային փորձը: Մասնավորապես, 300 մլն դրամը գերազանցող ցանկացած նախագծի պարտադիր պայման է բնապահպանական ռիսկերի գնահատումը: 

[[gallery8]]
Գնահատվում է՝ ինչ պոտենցիալ ազդեցություն կարող է ունենալ տվյալ բիզնեսը բնության վրա եւ ըստ դրա՝ դասակարգվում որպես է բարձր, միջին կամ ցածր ռիսկ ունեցող: 

Վաղինակ Ստեփանյան, Յունիբանկի Վարչության նախագահի տեղակալ

Իհարկե, ֆինանսավորում տրամադրելուց առաջ ռիսկերի կառավարումը շատ կարեւոր է, բայց մենք որոշել ենք սկսել ինքներս մեզնից: Բանկի խորհրդի եւ բաժնետերերի նախաձեռնությամբ բանկում ESG (Environmental, Social, and Governance) մոտեցումների ներդրման գործընթաց է մեկնարկել: 

[[gallery9]]
Օրինակ՝ բնապահպանական ռիսկերը նվազեցնելու համար մեր բոլոր ծառայողական մեքենաները փոխարինվել են էլեկտրամոբիլներով, իսկ բանկի տվյալների կենտրոնն արդեն մի քանի տարի սնուցվում է արեւային վահանակներով: 

Աննա Սաղաբալյան, ԶՊՄԿ կայուն զարգացման տնօրենի տեղակալ

Բիզնեսի համար «հակադրո՞ւթյուն, թե՞ հնարավորություն» հարցից բացի, սա նաեւ անխուսափելի մոտեցում է, որը լուրջ ազդեցություն ունի միջազգային շուկայում մրցունակության վրա: Հանքարդյունաբերությունն այն ոլորտներից է, որն, այսպես ասած, «ստիպված է» ներդնել ռիսկերի կառավարման չափորոշիչներ: Դա պարտավորություն է, եթե ցանկանում ես ապրանքդ վաճառել միջազգային շուկայում: 

[[gallery10]]
Ի՞նչ անել, որ այս չափորոշիչները տարածվեն նաեւ բիզնեսի այլ ոլորտներում: Հայաստանի բիզնեսի մրցունակության տեսանկյունից մի ցավալի փաստով կիսվեմ: ԶՊՄԿ-ում հպարտությամբ ասում ենք, որ մենք միակ ընկերությունն ենք Հայաստանում, որն արդեն հինգերորդ տարին հրապարակելու է GRI եւ մի քանի այլ շրջանակներին համապատասխան կայուն զարգացման հաշվետվություն, բայց ցավալի է, որ միակն ենք: Հայաստանյան բիզնեսում դեռեւս չկա գիտակցումը, որ սա օրվա պահանջ է: 

Արթուր Պեպանյան, Լիդիան Արմենիա ընկերության կայուն զարգացման մենեջեր

Հայաստանում դեռեւս բավական դժվար է աշխատել շինարարական, կապալառու ընկերությունների հետ, որոնց համար անվտանգությունը կամ բնապահպանությունն առաջին տեղում չեն: 

Մեր սկզբունքը հետեւյալն է՝ փոխել այս մոտեցումն այն ընկերությունների մոտ, որոնց հետ ունենք երկարատեւ համագործակցություն, զարգացնել այս մշակույթը: Կարող եմ ասել, որ դանդաղ, բայց տեսնում ենք դրական փոփոխություններ: 

Պետությունը պետք ստանձնի խիստ վերահսկողի՞, թե՞ «կանաչ» մոտեցումը խթանողի դեր

Անի Պապյան, Ամերիաբանկի միջազգային եւ հատուկ նախագծերի վարկավորման, վարկային գործակալության բաժնի ղեկավար

Յուրաքանչյուր բիզնեսի նպատակն ի վերջո շահույթ ստանալն է, եւ պետության դերն, ըստ իս, ավելի շատ խթանող միջոցների ստեղծման մեջ է: Օրինակ՝ սուբսիդավորման ծրագրերի, հարկային արտոնությունների, դրամաշնորհների տեսքով այն ընկերություններին, որոնք «կանաչ» օրակարգ ունեն: 

[[gallery11]]
Կարծում եմ, որ նամն խթանումն ավելի արդյունավետ է, քան ավելի խիստ վերահսկողությունը: Բիզնեսի համար կայուն զարգացումն ու «կանաչ» տնտեսությունը պետք է լինի ոչ միայն պարտադրանք, այլեւ՝ շահութաբեր: Սա կարեւոր է նաեւ ֆինանսավորում ստանալու համար: 

Մենք 2020թ.-ին առաջին անգամ թողարկել ենք «կանաչ» պարտատոմսեր՝ մոտ 42 մլն եվրոյի չափով: Հետագայում եղել նաեւ այլ թողարկումներ: Հիմնականում միջոցներն ուղղվել են վերականգնվող էներգետիկայի եւ էներգաարդյունավետ ծրագրերի ֆինանսավորմանը: 

Վաղինակ Ստեփանյան, Յունիբանկի Վարչության նախագահի տեղակալ

Առանց վերահսկողության կամ պարտադրանքի դժվար առաջ գնանք, բայց զուգահեռ պետք է բարձրանա նաեւ գիտակցության մակարդակը: 

[[gallery12]]
Հայաստանյան տնտեսության ազդեցությունը բնության վրա իրականում այնքան էլ մեծ չէ, բայց առանց որոշ չափորոշիչների ներդրման եւ պահպանման ինչ-որ պահից եվրոպական եւ այլ երկրների գործընկերներ մեզ հետ պարզապես չեն աշխատի: 

Բնություն վերադարձող Մատնունի ծիրանավորն ու անտառների վերականգնման պարտավորությունը

Արա Թադեւոսյան, Մեդիամաքսի տնօրեն 

Մենք երկար տարիներ լուսաբանում ենք «Լիդիան Արմենիա»-ի աշխատանքը եւ կցանկանայի անդրադառնալ մի դրվագի: Ժամանակին ընկերությունը, եթե չեմ սխալվում, մոտ 1 մլն դոլարի ներդրում կատարեց Կարմիր գրքում ընդգրկված մի բուսատեսակի պահպանությունն ապահովելու համար: 

Արթուր Պեպանյան, Լիդիան Արմենիա ընկերության կայուն զարգացման մենեջեր

Նախապատմությունը հետեւյալն է. Ամուլսարի հենց գագաթին՝ բաց հանքերի տարածքում, հայտնաբերվեց Կարմիր գրքի բուսատեսակ՝ Մատնունի ծիրանավորը: Նախկինում որեւէ հիշատակում չկար այն մասին, որ այն աճում է Ամուլսարում: Մենք ենք դա բացահայտել եւ որոշել հոգ տանել:
 
[[gallery13]]
Մեզ միացան Բուսաբանության ինստիտուտի մասնագետները, Քեմբրիջի համալսարանի գիտնականները, եռակողմ պայմանագիր կնքեցինք եւ սկսեցինք տարածքում առկա բուսատեսակի առանձնյակների հաշվառումը: Դրանց 21%-ը բուն ենթակառուցվածքների հատվածում էր: Բուսաբանության ինստիտուտի մասնագետների կողմից այս տարածքում աճող Մատնունի ծիրանավորի առանձնյակները տեղափոխվեցին Սեւանի բուսաբանության այգի՝ ջերմոցներում հետագա պահպանման համար: 

[[gallery14]]
Անգամ Ամուլսարում 2018-2025թթ. աշխատանքի դադարի ընթացքում այս բուսատեսակի շուրջ գործընթացները կանգ չեն առել, եւ արդեն ունենք արդյունք: Հավաքվել է մոտ 30 հազար սերմ, որոնց միջոցով նախատեսվում է բուսատեսակը  վերադարձնել բնական միջավայր: 

Արմեն Ստեփանյան, Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի կայուն զարգացման տնօրեն 

Պարտավորվել ենք վերականգնել անտառներին հասցված վնասը եւ Շրջակա միջավայրի նախարարության հետ իրականացնում ենք ծրագիր: 

Կան տարածքներ, որտեղ գործունեության ընթացքում հնարավոր չէ խուսափել ծառահատումներից: Հետագայում դրանք պարտադիր է վերականգնել: 

[[gallery15]]
Ընդհանուր առմամբ, խոսքը մոտ 300 հեկտար տարածքի մասին է, որից 18 հեկտարն արդեն վերականգնվել է, 2-ի վերականգնումն ընթացքում է, իսկ մնացածի վերականգնման մասով նախարարության հետ կնքվել է հուշագիր եւ աշխատանքները շարունակական են լինելու: 

Վաղինակ Ստեփանյան, Յունիբանկի Վարչության նախագահի տեղակալ

Քանի որ խոսեցինք անտառների մասին, նշեմ, որ 2025 թվականին Լոռու մարզում Հայաստանի բանկերի միության նախաձեռնությամբ մեկնարկել է անտառի տնկման ծրագիր, որին միացել են բոլոր առեւտրային բանկերը: Այս տարի եւս անտառի տնկման աշխատանքներ են իրականացվելու:

Երկրորդ պանելային քննարկման մասին կարդացեք Robust Armenia 2026. Թորած ջրի երկրորդ կյանքը, պտղատու ծառերն ու «կանաչ» պարտատոմսերը հոդվածում:

Յանա Շախրամանյան

Լուսանկարները՝ Դավիթ Ղահրամանյանի ]]> Thu, 23 Apr 2026 10:30:00 +0400 https://banks.am/am/news//30621 https://banks.am/am/news//30621 Համաշխարհային կլիմայական մարտահրավերներն ու էներգետիկ անվտանգության հարցերը վերափոխում են շինարարության ոլորտը, որտեղ կանաչ ու բարձր տեխնոլոգիական լուծումները նախագծման հիմնական չափանիշն են։ 

Այսօր էներգաարդյունավետությունը դարձել է ոչ թե ընտրության հարց, այլ՝ բնապահպանական եւ տնտեսական անհրաժեշտություն։ Ապրիլի 22-ին արդեն 56-րդ անգամ համաշխարհային մակարդակում նշվում է Երկրի օրը, որի ուղերձն է հոգ տանել մայր բնության մասին՝ «Մեր ուժը, մեր մոլորակը» խորագրով։ Էներգաարդյունավետության թեմային անդրադարձել ենք հայաստանյան առաջատար PROFAL ընկերության գլխավոր տնօրեն Էդգար Ավետիսյանի հետ զրույցում։

Թվերի լեզվով. ո՞ւր է կորչում էներգիան

Շատերը զարմանում են՝ իմանալով, որ տան ջերմության ընդհանուր կորստի հարցում մեծ նշանակություն ունեն դռներն ու պատուհանները։ Ըստ ԱՄՆ Էներգետիկայի դեպարտամենտի (Energy.gov) տվյալների՝ պատուհանների միջոցով ջերմության կուտակումն ու կորուստը կազմում է տան ջեռուցման եւ հովացման էներգիայի օգտագործման 25-30%-ը։ Սա նշանակում է, որ մեր վճարած կոմունալների մի մասը պարզապես «նվիրում ենք» արտաքին միջավայրին՝ ոչ արդյունավետ պատուհանների պատճառով։

Սովորական ապակիները ժամանակակից էներգաարդյունավետ լուծումներով փոխարինելը կարող է խնայել տարեկան կոմունալ վճարների միջինում 15, իսկ որոշ կլիմայական գոտիներում՝ 20%-ից ավելին։ Սա ներդրում է, որն ապահովում է տաքություն ձմռանը, զով պայմաններ՝ ամռանը, նվազեցնում է ածխածնի արտանետումները, ինչպես նաեւ ժամանակի ընթացքում ամբողջությամբ փոխհատուցում է ծախսը՝ շնորհիվ խնայված միջոցների։

Լուծումներ, որոնք փոխում են կյանքի որակը

Էներգախնայող դռների եւ պատուհանների նախագծումը վաղուց դուրս է եկել զուտ գեղագիտության սահմաններից։ Սրանք բարդ ինժեներական լուծումների ամբողջություն են, որոնք հնարավոր են դառնում առաջադեմ տեխնոլոգիաների համակցման շնորհիվ։ Օրինակ՝ երկշերտ կամ եռաշերտ ապակիների կիրառումը․ միջապակյա տարածությունը լցվում է օդով կամ իներտ գազերով, որը ստեղծում է հզոր ջերմային արգելք՝ զգալիորեն դանդաղեցնելով ջերմափոխանակությունը ներսի եւ դրսի միջեւ:

Այս տեխնոլոգիան լրացվում է Low-E (ցածր էմիսիոն) հատուկ ծածկույթներով, որոնք գործում են «խելացի» սկզբունքով. դրանք թույլ են տալիս բնական լույսին ազատ թափանցել ներս, սակայն անդրադարձնում են ջերմային ճառագայթները։ Այս տեխնոլոգիան հատկապես օգտակար է արեւոտ տարածաշրջաններում՝ նվազեցնելով օդորակման անհրաժեշտությունը եւ էներգիայի սպառումը:

Էներգաարդյունավետությունն ամբողջանում է բարձրորակ ալյումինե պրոֆիլների եւ ջերմակամրջակների կիրառմամբ, որոնք որակյալ ռետինե հերմետիկացման հետ մեկտեղ բացառում են օդի եւ ջրի անցանկալի ներթափանցումը։ Սա նաեւ նպաստում է բարձր ձայնամեկուսացմանը։

PROFAL-ի փորձն ու որակի հիմքը

Որպես ոլորտի առաջատար՝ PROFAL-ն իր գործունեության հիմքում դրել է հենց որակի, կայունության եւ պատասխանատվության սկզբունքները։ Մենք հասկանում ենք, որ էներգաարդյունավետությունը կախված է յուրաքանչյուր դետալից՝ ճիշտ ինժեներիայից, ալյումինի որակից մինչեւ ջերմամեկուսիչ ներդիրներ, աքսեսուարներ, ինչպես նաեւ մանրակրկիտ մոնտաժային աշխատանք։

Այդ պատճառով PROFAL-ը համագործակցում է բացառապես միջազգային բարձրակարգ մատակարարների հետ, որոնց արտադրանքը համապատասխանում է էներգաարդյունավետության ամենախիստ ստանդարտներին։ Մեր փորձը ցույց է տալիս, որ բարձրորակ պատուհանների տեղադրումը ոչ միայն բարձրացնում է գույքի շուկայական արժեքը, այլեւ դառնում է կառուցապատողների եւ սեփականատերերի ամենախելամիտ ֆինանսական որոշումը։

Այսպիսով՝ Էներգաարդյունավետ դռներն ու պատուհանները կրճատում են տան, շենքի, շինության էներգասպառումը: Ջեռուցման եւ հովացման համակարգերն աշխատում են ավելի քիչ, ինչը հանգեցնում է վառելիքի քիչ օգտագործման: Դա էլ իր հերթին կրճատում է ածխածնի արտանետումները՝ համապատասխանելով կայուն շինարարության համաշխարհային միտումներին:

Վարքագծի փոփոխություն. տեխնոլոգիայից դեպի բարձր գիտակցություն

Տեխնիկական լուծումները որքան էլ կատարյալ լինեն, տալիս են առավելագույն արդյունք միայն մարդկանց վարքագծի փոփոխության դեպքում։ Էներգախնայողությունը սկսվում է գիտակցված օգտագործումից՝ ջեռուցման ջերմաստիճանի ճիշտ կարգավորումից, բնական լուսավորության կիրառումից եւ «խելացի» սպառումից։

Մեր նպատակն է կրթել եւ իրազեկել հասարակությանը, որպեսզի յուրաքանչյուր բնակիչ պասիվ սպառողից վերածվի նաեւ «արտադրող-սպառողի»։ Այն մարդը, որ ներդրում է կատարում էներգաարդյունավետ պատուհանների մեջ, վաղը նաեւ իր տանիքին կտեղադրի արեւային վահանակներ՝ դառնալով անկախ եւ մաքուր էներգետիկ համակարգի մաս։

Թե այսօր՝ Երկրի օրը, թե ընդհանրապես պետք է հիշել, որ բնության հանդեպ հոգատարությունը սկսվում է փոքր քայլերից ու, ինչու ոչ, հենց մեր տան պատուհանից։ Էներգաարդյունավետ լուծումներն այսօրվա մեր ամենանշանակալի ներդրումն են թե մեր ընտանիքի հարմարավետության, թե շրջակա միջավայրի պահպանության գործում։ ]]> Wed, 22 Apr 2026 11:25:00 +0400 https://banks.am/am/news//30613 https://banks.am/am/news//30613 2026թ. ապրիլի 6-ին կայացած բիզնես առաջնորդության ապագային նվիրված Fast-Forward 2026 կոնֆերանսում Հայաստանում Բոյդենի գործընկեր Սեւադա Բաղդյանը ներկայացրել էր Հայաստանի 200 խոշոր հարկատու ընկերությունների տնօրենների ուսումնասիրության արդյունքները, որոնց խոստացել էինք անդրադառնալ առանձին հոդվածով:

Ստորեւ ներկայացնում ենք Բոյդեն Հայաստանի հրապարակումը, որը Banks.am-ին տրամադրվել է բացառիկության սկզբունքով:

***

«Բոյդեն Հայաստանն իրականացրել է Հայաստանի 200 խոշոր հարկատու ընկերությունների գործադիր տնօրենների պրոֆիլների համապարփակ վերլուծություն։ Հետազոտությունն այսուհետ կկրի ամենամյա բնույթ։ Սա մեզ համար լավ առիթ է հանրայնացնելու եւ հետաքրքրված շրջանակների հետ կիսելու մեր ամենօրյա աշխատանքի ամենահետաքրքիր շերտերից մեկը»,- նշում է Հայաստանում Բոյդենի գործընկեր Սեւադա Բաղդյանը։

[[gallery1]]
Հայաստանում ղեկավար կազմը շարունակում է մնալ խիստ տղամարդակենտրոն. գործադիր տնօրենների 95.3%-ը տղամարդիկ են։ Հետաքրքիր է նաեւ տարիքային տարբերությունը. կին ղեկավարներն ավելի երիտասարդ են (միջինը՝ 46 տարեկան), քան իրենց տղամարդ գործընկերները (միջինը՝ 49.8 տարեկան)։

Ընկերությունների միայն 66.9%-ն է նախընտրել վստահել վարձու պրոֆեսիոնալներին, եւ  33.1%-ի դեպքում է, որ բաժնետերն անձամբ է զբաղեցնում գործադիր տնօրենի աթոռը։ Ընդ որում, բաժնետեր-ղեկավարները սովորաբար ավելի տարեց են (միջինը՝ 52.8 տարեկան՝ 48-ի դիմաց)։

[[gallery2]]
Այն ընկերություններում, որտեղ տնօրենը բաժնետեր չէ, նոր ղեկավարի նշանակումը հիմնականում կատարվում է ներքին ռեսուրսների հաշվին․

• 53.5%-ը ստացել է ներքին առաջխաղացում,
• 46.5%-ը հրավիրվել է դրսից։

Զարգացած տնտեսություններում եւ կայացած ընկերություններում այս ցուցանիշը սովորաբար 70/30 է՝ հօգուտ ներքին նշանակումների։ Այս ցուցանիշը հուշում է, որ հայաստանյան ընկերություններում ղեկավարների կայացման ու իրավահաջորդության գործընթացները դեռեւս բարելավման կարիք ունեն։

200 խոշոր հարկատու ընկերությունների տնօրենների փորձը մինչեւ այս պաշտոնում նշանակվելը եղել է հետեւյալ ոլորտներում կամ հաստիքներում․

• վաճառք - 29%
• ֆինանսներ - 27%
• տնօրեն - 16%
• քաղծառայություն - 7.5%
• փոխտնօրեն - 6.5%
• ճարտարագիտություն - 4.3%
• այլ - 9.7%

Ըստ Բոյդեն Հայաստանի վերջին 3 տարվա ցուցանիշների՝ շուկայում ամենամեծ պահանջարկն ունեն ֆինանսական փորձառությամբ տնօրեններն ու նախկինում տնօրենի փորձ ունեցող մասնագետները։ Ուստի ամենայն հավանականությամբ ապագայում 200 խոշոր հարկատուների ցանկում այս ցուցանիշների  փոփոխություն կտեսնենք։

Ամենամեծ տարբերությունը նկատվում է պաշտոնավարման տարիների մեջ։ Այս պահի դրությամբ բաժնետեր-ղեկավարներն իրենց հաստիքում են միջինը 17.2 տարի, մինչդեռ վարձու մենեջերների դեպքում այս ցուցանիշը կտրուկ նվազում է՝ հասնելով 6.4 տարվա։ Տղամարդիկ միջինում արդեն 10.3 տարի է, ինչ ղեկավարում են ընկերությունը, կանայք՝ 6.3 տարի։

Boyden-ի մասին 

Boyden ընկերությունը բարձր օղակի ղեկավարների որոնման եւ առաջնորդության խորհրդատվության ոլորտի աշխարհի առաջատար ընկերություններից է՝ հիմնադրված 1947 թվականին ԱՄՆ-ում, ներկայումս գործում է աշխարհի ավելի քան 45 երկրներում։ Ընկերության հայաստանյան գրասենյակն աջակցում է տեղական եւ միջազգային կազմակերպություններին՝ գտնելու լավագույն թոփ-մենեջերներին, ձեւավորելու տնօրենների խորհուրդներ եւ իրականացնելու առաջնորդությանն ուղղված խորհրդատվություն՝ նպաստելով բիզնեսի երկարաժամկետ աճին ու կայունությանը։ ]]> Tue, 21 Apr 2026 08:00:00 +0400 https://banks.am/am/news//30602 https://banks.am/am/news//30602 Ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում «Հայաստանի բանկային համակարգի արդյունքների ամփոփում» RUMELS Management Solutions մասնագիտացված խորհրդատվական ընկերության հերթական վերլուծությունը, որը հրապարակվում է Banks.am կայքում բացառիկ հիմունքներով:

Վերջին 25 տարիների ընթացքում Ռուբեն Մելիքյանը զբաղեցրել է պատասխանատու ղեկավար պաշտոններ տարբեր ոլորտներում գործող ընկերություններում՝ ձեռք բերելով փորձառություն տնտեսության բազմապիսի ճյուղերում՝ ներքին եւ արտաքին աուդիտ, մանրածախ ու մեծածախ առեւտուր եւ բանկային համակարգ: Ռուբեն Մելիքյանը ACCA-ի լիակատար անդամ է, Oxford-ի համալսարանի շրջանավարտ (Executive MBA), ինչպես նաեւ ստացել է New York-ի համալսարանի «Բիզնեսի խորացված գնահատում» մասնագիտացման հավաստագիր (Certificate on Advanced Corporate Valuation)։

Սույն հետազոտության նպատակն է վերլուծել Հայաստանի բանկային համակարգի հիմնական ֆինանսական ցուցանիշները՝ 2026թ. 1-ին եռամսյակի  համար:

Զուտ շահույթ 

2026 թվականի 1-ին եռամսյակի  ընթացքում Հայաստանում գործող բանկերի ընդհանուր զուտ շահույթը կազմում է 103.5 մլրդ ՀՀ դրամ, ինչը 2.7 մլրդ ՀՀ դրամով կամ 2,6%-ով ավելի է, քան 2025 թվականի նույն ժամանակաշրջանում գրանցած արդյունքը։ 

Նշված ժամանակաշրջանում բոլոր բանկերը գրանցել են շահույթ։

Ամենամեծ շահույթն արձանագրել է Արդշինբանկը՝ շուրջ 33.1 մլրդ ՀՀ դրամ։ Արդշինբանկը նաեւ առաջատարն է ըստ ընդհանուր ակտիվների։

[[gallery1]]
Վարկային պորտֆել

Բանկային համակարգի ընդհանուր վարկային պորտֆելը 2026 թվականի 1-ին եռամսյակի  ընթացքում աճել է 4,1%-ով։

Առ 31.03.2026թ. ընդհանուր վարկային պորտֆելը հավասար է 8.011 մլրդ ՀՀ դրամի եւ կազմում է ընդհանուր ակտիվների 61%-ը։

Նշված ընդհանուր վարկային պորտֆելը ներառում է մանրածախ եւ կորպորատիվ վարկեր։

[[gallery2]]
Ամենախոշոր 5 բանկերի (Ամերիաբանկ, Արդշինբանկ, Ակբա բանկ, Ամիօ բանկ եւ Ինեկոբանկ) ընդհանուր վարկային պորտֆելները կազմում են բանկային համակարգի ընդհանուր վարկային պորտֆելի 64,5%-ը:

Ամերիաբանկի մասնաբաժինը ամենամեծն է՝ 22%: 

[[gallery3]]
Պարտատոմսեր

Բանկային համակարգի կողմից թողարկված պարտատոմսերի մնացորդը 2026 թվականի 1-ին եռամսյակի ընթացքում աճել է 296 մլրդ ՀՀ դրամով, կամ 56,3%-ով։ 

Առ 31.12.2026թ․ բանկային համակարգի կողմից թողարկված պարտատոմսերի մնացորդը կազմում է շուրջ 823 մլրդ ՀՀ դրամ։

17 գործող բանկից պարտատոմսեր թողարկել է 13-ը։

[[gallery4]]
Ընդհանուր կապիտալ

2026 թվականի 1-ին եռամսյակի ընթացքում Հայաստանի բանկային համակարգի ընդհանուր կապիտալն աճել է 123 մլրդ ՀՀ դրամով, կամ 5,6%-ով ու կազմել 2.299 մլրդ ՀՀ դրամ։ 

Այդ աճը հիմնականում պայմանավորված է զուտ շահույթով՝ 103.5 մլրդ ՀՀ դրամ եւ Ամիօ բանկի կանոնադրական կապիտալի աճով՝ 20 մլրդ ՀՀ դրամ։

2026 թվականի 1-ին եռամսյակի  ընթացքում դիվիդենտ հայտարարագրել է միայն Հայէկոնոմբանկը՝ 220 մլն ՀՀ դրամ։

[[gallery5]]
2026թ. 1-ին եռամսյակի եւ նախորդ ժամանակահատվածների համար ՀՀ բանկային համակարգի արդյունքների ամբողջական վերլուծությունները հասանելի են այս հղումով: ]]> Mon, 20 Apr 2026 11:05:00 +0400 https://banks.am/am/news//30585 https://banks.am/am/news//30585 Ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում Նոր եվրոպական մտածողության ինստիտուտի (INET) Նայթյան անորոշության կենտրոնի համահիմնադիր եւ տնօրեն Մորտեն Նյուբե Տաբորի հոդվածը՝ գրված Project Syndicate-ի համար։

Մորտեն Նյուբե Տաբոր

Պատերազմն Իրանում մեկ ակնթարթում գլխիվայր շրջեց համաշխարհային տնտեսական կանխատեսումները։ Նավթի մատակարարման ուղիներն արգելափակված էին, գները՝ կտրուկ աճած։ Կենտրոնական բանկերն ու ֆինանսների նախարարությունները տենդագին փորձում են պատասխանել մի հարցի. ի՞նչ կլինի հետո։

Սակայն նախքան հապճեպ նոր թվեր հրապարակելը, պետք է հասկանալ, թե անորոշության որ տեսակի հետ գործ ունենք։ Արդյո՞ք մեր կանխատեսման ստանդարտ գործիքները կհաղթահարեն այս խնդիրը, թե՞ դրանք միայն վստահության կեղծ պատրանք են ստեղծում։

1980-ականների կեսերից մինչեւ համավարակը համաշխարհային տնտեսությունը քիչ թե շատ կայուն էր։ Գնաճը ցածր եւ կանխատեսելի էր մնում։ Կենտրոնական բանկերն ունեին հուսալի թիրախային ուղենիշներ։ Մատակարարման շղթաներն աշխատում էին անխափան։ Աշխարհաքաղաքական պայմանավորվածությունները, ստատիկ չլինելով, փոփոխվում էին աստիճանաբար։

Այդ աշխարհում կանխատեսման ստանդարտ մոտեցումը լավ էր աշխատում. ստեղծվում էր մեկ միասնական բազային կանխատեսում եւ վերածվում հովհարաձեւ դիագրամի, որը ցույց էր տալիս անորոշության միջակայքը դրա շուրջ։ Հովհարաձեւ դիագրամն, ըստ էության, ասում էր. մենք գիտենք՝ ինչպես է աշխատում տնտեսությունը, պարզապես չգիտենք ստույգ թվերը։ Ապագան նման կլինի անցյալին՝ գումարած որոշակի տատանումներ։

Այդ աշխարհն այլեւս չկա։

Համավարակը կործանեց մատակարարման շղթաներն այնպես, ինչպես չէր կանխատեսել  ոչ մի մոդել։ Համավարակին հաջորդած գնաճի թռիչքը դարձավ կենտրոնական բանկերի վերջին տասնամյակների կանխատեսման ամենամեծ սխալը։ Այժմ պատերազմը Մերձավոր Արեւելքում քաոս է սերմանում էներգետիկ հատվածում։

[[gallery1]]
Այս իրադարձություններից յուրաքանչյուրը պարզապես հզոր ցնցում չէ, որը հարվածել է այլապես կայուն համակարգին։ Դրանք նշանավորում են հենց համակարգի գործունեության սկզբունքի փոփոխությունը։

Տնտեսագետ Ֆրենկ Նայթն այս հետեւանքները գիտակցել էր դեռեւս 1921 թվականին։ Ռիսկը, պնդում էր նա, այն անորոշությունն է, որը կարելի է քանակապես չափել. թեեւ չեք կարող կանխատեսել արդյունքը, գիտեք հնարավորությունների շրջանակը եւ կարող եք դրանց հավանականություններ վերագրել։ Իսկական անորոշությունը, որն այժմ կոչվում է Նայթյան անորոշություն, այլ բան է. դրան հնարավոր չէ հավանականություն վերագրել, քանի որ իրավիճակն ինքնին կարող է փոփոխվել անկանխատեսելի կերպով։ Տնտեսությունը ենթարկվում է կառուցվածքային տեղաշարժերի, որոնք բացառում են անցյալի փորձի կիրառումը՝ ապագա արդյունքները գնահատելու համար։

Իրանում պատերազմը տիպիկ օրինակ է։ Մենք գիտեինք, որ հակամարտությունը Մերձավոր Արեւելքում հնարավոր է, եւ նավթային նախկին ճգնաժամերն ու էներգակիրների գների թռիչքները որոշակի պատկերացում տալիս են հետեւանքների մասին։ Սակայն մասնակիցների կոնկրետ համակցությունը, էսկալացիայի դինամիկան եւ ազդեցությունը համաշխարհային էներգետիկ շուկաների վրա նախադեպ չունեն. եւ հենց նախկին դրվագներից ունեցած տարբերություններն ամենամեծ նշանակությունն ունեն։

[[gallery2]]
Հովհարաձեւ դիագրամը չի կարող այն արտացոլել։ Այն ենթադրում է, թե ապագա անորոշությունը կարելի է քանակապես գնահատել՝ հիմնվելով անցյալի կանխատեսման սխալների վրա։ Այն ասում է. ես գիտեմ սյուժեն, բայց չգիտեմ թվերը։ Սակայն, երբ հարցականի տակ է հենց սյուժեն, ավելի լայն հովհարաձեւ դիագրամը լուծում չէ։

Եթե մենք չենք կարող անորոշությունը հասցնել հավանականությունների մեկ միասնական բաշխման, ի՞նչ պետք է անենք։ Պատասխանը ոչ թե տնտեսական կանխատեսումից հրաժարվելու ու «գուշակ» փնտրելու մեջ է, այլ ձեւաչափը փոխելու մեջ։ Նյու Յորքի համալսարանից Ռոման Ֆրիդմանը եւ ես վերջերս առաջարկել ենք խիստ մոտեցում, որը նպատակ ունի ուղղորդել կանխատեսումները նայթյան անորոշության պայմաններում։

Մեկ բազային կանխատեսման եւ հովհարաձեւ դիագրամի փոխարեն՝ կանխատեսողները պետք է ներկայացնեն սցենարների փոքր փաթեթ. ոչ թե ավելորդ անգամ զգուշանալու կամ զարդարանքի համար, այլ որպես կառուցվածքային դատողություն ապագայի իսկապես բազմազան տարբերակների մասին։ 

Յուրաքանչյուր սցենար պետք է ներառի նարատիվ, որը բացատրում է տնտեսական տրամաբանությունը, պայմանական կանխատեսում, որը ցույց է տալիս, թե ինչ տեղի կունենա այդ սցենարի իրականացման դեպքում, եւ նկարագրություն այն մասին, թե ստացվող որ տվյալները կփոխեն գնահատականը դեպի այս կամ այն սցենարը։ Լավ սցենարների մշակումը ամենաբարդ մասն է. այն պահանջում է գործնական տնտեսական դատողություն, այլ ոչ միայն վիճակագրական տեխնիկա։

Իրանում պատերազմի պարագայում կարող է երկու կամ երեք սցենար լինել։ Զսպման սցենարի դեպքում հակամարտությունը մնում է տեղայնացված, նավթի մատակարարման խափանումները ժամանակավոր բնույթ են կրում, իսկ էներգակիրների գները մի քանի ամսվա ընթացքում վերադառնում են նախապատերազմյան մակարդակին։ Էսկալացիայի սցենարում պատերազմը տարածվում է, էներգետիկ ենթակառուցվածքները վնասվում են, նավթի գները հաստատվում են մշտական բարձր մակարդակի վրա, իսկ երկրորդային հետեւանքները գործարկում են համաշխարհային էներգետիկ առեւտրի հիմնարար վերակառուցումը։

[[gallery3]]
Յուրաքանչյուր սցենար ենթադրում է տարբեր հետագծեր գնաճի, տոկոսադրույքների եւ աճի դինամիկայի համար։ Ոչ մի միասնական բազային կանխատեսում՝ իր հովհարաձեւ դիագրամով, չի կարող ընդգրկել այս որակապես տարբերվող ապագայի տարբերակները։ Սցենարները՝ կարող են։

Աշխարհի խոշորագույն կենտրոնական բանկերից ոմանք արդեն շարժվում են այս ուղղությամբ՝ քաղելով հետհամավարակային գնաճի թռիչքի դաժան դասը։

Մարտին Եվրոպական կենտրոնական բանկն իր հովհարաձեւ դիագրամները փոխարինեց երեք այլընտրանքային սցենարներով եւ հայտարարեց, որ իր ստանդարտ հավանականային գործիքները «թույլ չեն տա հուսալի պատկերացում կազմել բարձր անորոշության մասին»։ Ինչպես ասել է ԵԿԲ նախագահ Քրիստին Լագարդը. «Մենք կրկին հայտնվել ենք մի այլ աշխարհում, որի ուրվագծերը դեռեւս հստակ չեն»։

Սցենարները հովհարաձեւ դիագրամով միասնական կանխատեսման երկրորդ կարգի փոխարինող չեն։ Երբ տնտեսությունը ենթարկվում է կառուցվածքային փոփոխությունների, դրանք ինտելեկտուալ առումով ազնիվ ձեւաչափ են, որն ի վիճակի է արտացոլել այն, ինչ մենք կարող ենք եւ չենք կարող իմանալ ապագայի մասին։

Փոփոխվող աշխարհում վստահությունը գալիս է ոչ թե միշտ իրավացի լինելուց. ոչ ոք այդպիսին չի լինի։ Այն պայմանավորված է ապագայի հնարավոր տարբերակների թափանցիկությամբ։

Թարգմանությունը՝ Մարթա Սեմյոնովայի

Այս հոդվածը Banks.am կայքում թարգմանաբար ներկայացվում է

«Յունիբանկի» գործընկերությամբ:                       

Յունիբանկը հաստատել է իր համապատասխանությունը հաճախորդների պաշտպանության միջազգային չափանիշներին՝ ստանալով հաճախորդների պաշտպանության հավաստագիր MFR միջազգային վարկանիշային գործակալությունից։

Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org  ]]> Sat, 18 Apr 2026 08:29:00 +0400 https://banks.am/am/news//30593 https://banks.am/am/news//30593 2026թ. ապրիլի 15-ին Երեւանում մեկ հարթակում հավաքվել էին պետական եւ մասնավոր հատվածի, քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչներ եւ կին ձեռներեցներ՝ քննարկելու, թե ինչպես կարելի է Հայաստանում կանանց համար ձեռնարկատիրական միջավայրն ավելի ամուր եւ ներառական դարձնել:

«Ձեռնարկատիրական էկոհամակարգը եւ կանանց տնտեսական հզորացումը» թեմայով հանրային-մասնավոր երկխոսություն քննարկումը կազմակերպվել էր Կանանց տնտեսական անվտանգության «Կնոջ ուժը, նրա ապագան» ծրագրի շրջանակում, որը ֆինանսավորում է ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը եւ իրականացնում է ՔԵՅՐ Կովկաս (CARE Caucasus) կազմակերպությունը։ 

Քննարկումը վարում էր «ՎԻՆՆԵԹ Հայաստան» Կանանց ռեսուրս կենտրոնների ցանցը՝ ապահովելով, որ խոսակցությունը լինի բաց ու բովանդակալից։

«CARE Caucasus կազմակերպությունը միավորում է կանանց եւ նպաստում նրանց զորեղացմանը Կովկասի տարածաշրջանում՝ ընդլայնելով տնտեսական հնարավորությունները, ձեւավորելով համագործակցային ցանցեր եւ խթանելով նաեւ միջսահմանային համագործակցությունը։

[[gallery1]]
Կանանց հաճախ խորհուրդ են տալիս բիզնեսում հաջողության հասնելու համար միավորել իրենց հմտությունները, ավելի վստահ ներկայացնել ծրագրերը եւ զարգացնել տեխնիկական կարողությունները։ Սակայն «Կնոջ ուժը, նրա ապագան» ծրագրի շրջանակում վերջին հինգ տարիների ընթացքում Հայաստանի չորս մարզերում մեր հավաքած տվյալները այլ պատկեր են ցույց տալիս: Կանայք արդեն իսկ կարեւոր եւ ազդեցիկ դերակատարներ են տնտեսության մեջ, եւ իրական խնդիրը ոչ թե նրանց հմտությունների պակասն է, այլ այն էկոհամակարգը, որը խոչընդոտում է նրանց առաջընթացը: Խնդիրներն առավելապես համակարգային են՝ ներառելով կապիտալի անհավասար հասանելիություն, ցանցերի պակաս եւ չվճարվող խնամքի աշխատանքը, որն իրենց ուսերին են կրում կանայք»,- քննարկման բացման խոսքում նշեց CARE Caucasus-ի գործադիր տնօրեն Նինո Բոլկվաձեն։

Նրա խոսքով՝ CARE Caucasus-ում փորձում են վերանայել եւ բարելավել այն ուղին, որով կանայք անցնում են հաջողության հասնելու համար. 

[[gallery2]]
 «Կանանց զորեղացումը միայն բարոյական հարց չէ, այլ մեր ժամանակների ռազմավարական հրամայական։ Հաջողության հասնելով՝ կանայք ներդրում են կատարում իրենց ընտանիքներում, համայնքներում եւ ընդհանուր միջավայրում՝ այդպիսով նպաստելով ավելի դիմակայուն տնտեսության ձեւավորմանը։ Կանանց կայուն տնտեսական մասնակցության համար կարեւոր է ունենալ թե՛ արդյունավետ օրենսդրություն, թե՛ նորարար լուծումներ եւ, իհարկե, ավելի կենսունակ հանրային-մասնավոր գործընկերություն»:

Նա նաեւ ընդգծեց, որ Հայաստանում իրենց գործունեությունն ուղղված է այնպիսի միջավայրի ձեւավորմանը, որը խրախուսում է երկխոսությունը, գիտելիքի փոխանակումը եւ համագործակցությունը: 

«Տեխնոլոգիան, ֆինանսները եւ քաղաքացիական հասարակության ստեղծարար ներուժը համադրելով՝ մենք փորձում ենք ձեւավորել փոխաջակցող, ապահով եւ եկամտաբեր միջավայր կանանց կողմից ղեկավարվող բիզնեսների համար։ Աջակցելով կին ձեռնարկատերերին՝ մենք ոչ միայն նպաստում ենք նրանց բիզնեսների զարգացմանը, այլ նաեւ աջակցում ենք ավելի կայուն եւ ներառական ապագայի կերտմանը, ինչը կարեւոր է բոլորիս համար», - նշել է նա:

[[gallery3]]
«ՎԻՆՆԵԹ Հայաստան» ցանցի նախագահ Ռուզաննա Տոռոզյանի խոսքով՝ այս երկխոսությունը կարեւոր քայլ է հաստատությունների եւ համայնքների միջեւ կապն ամրապնդելու ուղղությամբ՝ Հայաստանում կին ձեռներեցներին ավելի արդյունավետ աջակցելու համար։

«Ձեռնարկատիրական էկոհամակարգի ամրապնդումը նշանակում է ապահովել, որ կանայք հասանելիություն ունենան ոչ միայն ռեսուրսներին, այլեւ աճին նպաստող ցանցերին եւ հարթակներին»,- նշեց նա։

[[gallery4]]
ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարարության Ձեռնարկատիրության վարչության պետ Դավիթ Բարսեղյանն էլ ընդգծեց, որ կանանց ձեռնարկատիրությանն աջակցելը կառավարության տնտեսական քաղաքականության կարեւոր ուղղություններից է. «Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը հետևողականորեն աշխատում է ներառական և մրցունակ բիզնես միջավայրի ձևավորման ուղղությամբ, ինչը հանդիսանում է երկրի տնտեսական քաղաքականության հիմնական առաջնահերթություններից մեկը։ Այս մոտեցումը արտացոլված է նաև ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարարության կողմից մշակված «ՓՄՁ մրցունակության ռազմավարություն 2026–2030 թթ.» նախագծում։

[[gallery5]]
Կին ձեռնարկատերերի հզորացումը մեր տնտեսական օրակարգի առանցքային ուղղություններից է։ Այդ նպատակով շարունակաբար ընդլայնվում են աջակցության գործիքները, զարգացման հնարավորությունները և անհրաժեշտ ռեսուրսների հասանելիությունը՝ ապահովելու համար, որ կանանց կողմից ղեկավարվող բիզնեսները զարգանան, ամրապնդեն իրենց դիրքերը շուկայում և դառնան առավել մրցունակ։ Մեր նպատակն է լիարժեք բացահայտել կանանց տնտեսական ներուժը՝ դարձնելով նրանց Հայաստանի տնտեսական վերափոխման և ներառական աճի հիմնական շարժիչ ուժերից մեկը»։

[[gallery6]]
Ի պատասխան քննարկմանը ներկա կին ձեռնարկատերերի այն դիտարկման, որ մարզային, հատկապես հեռավոր համայնքներում հաճախ սահմանափակ է ՓՄՁ-ների համար նախատեսված ծրագրերի հասանելիությունը, Դավիթ Բարսեղյանը նշեց, որ առկա ռեսուրսների շրջանակում փորձում են կազմակերպել մարզային այցելություններ. «Այդ այցերի ընթացքում տարբեր համայնքներից մեկ վայրում հավաքում ենք ՓՄՁ ներկայացուցիչներին, լսում նրանց բարձրաձայնած խնդիրները, գույքագրում դրանք եւ փորձում գտնել համապատասխան լուծումներ»։

[[gallery7]]
ՓՄՁ համագործակցության ասոցիացիայի նախագահ Հակոբ Ավագյանն իր հերթին բարձրաձայնեց Հայաստանում գործող պետական ՓՄՁ զարգացման ազգային կառույցի բացակայության խնդիրը։

«Այս պահին Հայաստանում հստակ ՓՄՁ զարգացման ռազմավարություն չկա, այսինքն՝ պետությունը չի ձեւակերպել, թե ինչպիսի ՓՄՁ է ուզում ունենալ։ Նախորդ ռազմավարությունը ավարտվել է 2024 թվականին, եւ դրա հիմնական դրույթների զգալի մասը չի իրականացվել։ Այս հարցին անդրադարձել է նաեւ Տնտեսական համագործակցության եւ զարգացման կազմակերպությունը (ՏՀԶԿ), նշելով, որ պատճառներից մեկը 2002 թվականից գործող պետական ՓՄՁ զարգացման ազգային կառույցի փակվելն է, որը շուրջ չորս տարի առաջ դադարեց գործել՝ իր մարզային գրասենյակների հետ միասին»,- ասաց նա։

[[gallery8]]
Հակոբ Ավագյանի խոսքով՝ այդ կառույցը, թեեւ կատարյալ չէր, բայց կարեւոր ինստիտուցիոնալ դեր էր կատարում՝ արձագանքելով ձեռնարկատերերի բազմաթիվ հարցերին. «Այն փակվեց, բայց դրա փոխարեն որեւէ այլ կառույց չստեղծվեց։ Այս պայմաններում մենք կառավարությունից պահանջում ենք նախ հստակեցնել՝ ով է իրականացնելու նոր ռազմավարությունը, եւ միայն հետո անցնել դրա ընդունմանը»։

Նա նաեւ հիշեցրեց, որ 2014 թվականին կառավարության հետ համատեղ ջանքերով Հայաստանում ներդրվեց ընտանեկան ձեռնարկատիրությունը հարկերից ազատելու մասին օրենքը, որը հատկապես աջակցում էր հյուրատների գործունեությանը։ Հետագայում այն վերափոխվեց՝ դառնալով միկրո ձեռնարկատիրության համակարգ, ընդգրկելով նաեւ ինքնազբաղվածներին, սակայն 2022 թվականին նոր փոփոխություններ կատարվեցին. «Վերջին չորս տարիների փոփոխությունները, մեր գնահատմամբ, ավելի շատ վատթարացրել են իրավիճակը։ Այսօր ակտիվ տնտեսվարողների ավելի քան 30 տոկոսը գործում է որպես անհատ ձեռնարկատեր, մինչդեռ բաժնետիրական ընկերությունների մասնաբաժինը կազմում է ընդամենը 1-2 տոկոս, ինչը ցույց է տալիս, որ ինստիտուցիոնալ զարգացում չի ապահովվում»:

[[gallery9]]
Նա հավելեց, որ հաշվի առնելով նախընտրական շրջանը պլանավորում են հրավիրել բարձր վարկանիշ ունեցող չորս քաղաքական ուժերի տնտեսական պատասխանատուներին՝ հանդիպելու ՓՄՁ Ասոցիացիայի ներկայացուցիչների հետ, որպեսզի հստակ ներկայացնեն՝ ինչ փոփոխություններ են առաջարկում ոլորտում:

Արփի Ջիլավյան

Լուսանկարները՝ Գայանե Ենոքյանի ]]> Fri, 17 Apr 2026 10:01:00 +0400 https://banks.am/am/news//30592 https://banks.am/am/news//30592 Ապրիլի 15-ին Երեւանում տեղի ունեցավ Վրաց-Հայկական Բիզնես Ասոցիացիայի (GABA) պաշտոնական մեկնարկը։ Միջոցառումը համախմբել էր Հայաստանի եւ Վրաստանի գործարար համայնքների ներկայացուցիչներին, միջազգային կազմակերպությունների, պետական կառույցների եւ մասնավոր հատվածի դերակատարներին։ 
[[gallery1]]
Միջոցառումն իրականացավ CARE Caucasus-ի «Նրա ուժը, նրա ապագան» ծրագրի շրջանակում՝ ընդգծելով կանանց տնտեսական հզորացման եւ ներառական աճի օրակարգը։

Նախաձեռնության հիմնական նպատակը երկկողմ տնտեսական կապերի խորացումն է, առեւտրի եւ ներդրումների խթանումը, ինչպես նաեւ բիզնեսների համար կառուցվածքային համագործակցության հարթակի ստեղծումը։

[[gallery2]]
GABA-ի հիմնադիր եւ տնօրեն Լալի Սվիմոնիան ներկայացրեց ասոցիացիայի ստեղծման նախապատմությունն ու առաքելությունը։ 

«Վրաց-Հայկական Բիզնես Ասոցիացիան ստեղծվել է հստակ տեսլականով՝ կամուրջ կառուցել վրացական եւ հայկական շուկաների միջեւ», - նշեց Լալի Սվիմոնիան։ 

[[gallery3]]
Վերջին շրջանում նկատվել է վրացական ընկերությունների աճող հետաքրքրությունը հայկական շուկայի նկատմամբ, ինչը պահանջում է ավելի համակարգված եւ կազմակերպված մոտեցում։ 

[[gallery4]]
Լալի Սվիմոնիան ընդգծեց անհամաչափությունը երկու երկրների բիզնես ներկայության մեջ՝ նշելով, որ Վրաստանում գործում են 600 հայկական ընկերություններ, մինչդեռ վրացական կազմակերպություններից ընդամենը 10-ն են ներկայացված Հայաստանում։ Նրա համոզմամբ՝ այս բացը կարող է զարգացման մեծ հնարավորություն դառնալ։

[[gallery5]]
Հայաստանի էկոնոմիկայի փոխնախարար Լիլյա Սիրականյանն ասել է, որ ասոցիացիայի ստեղծումը կարևոր քայլ է` ուղղված գործարար կապերի ինստիտուցիոնալացմանը։ 

[[gallery6]]
«Վստահ ենք, որ այն կդառնա արդյունավետ հարթակ` աջակցելու շուկա մուտքին, խթանելու գործընկերությունների ձևավորումը և զարգացնելու փոքր և միջին ձեռնարկատիրությունը։ Հայաստանի կառավարությունը շարունակելու է քայլեր ձեռնարկել բիզնես միջավայրի բարելավման, ներդրումների ներգրավման և տարածաշրջանային համագործակցության ընդլայնման ուղղությամբ։  Փոխկապակցված տնտեսությունները ձևավորում են վստահություն և երկարաժամկետ գործընկերություն։ Վստահ եմ, որ այսօր մեկնարկող նախաձեռնությունները կբերեն նոր ներդրումների, նոր գործընկերությունների և համատեղ աճին», - ասել է նախարարի տեղակալը:

[[gallery7]]
Միջոցառման առանցքային դրվագներից մեկը Helio.AI ընկերության մուտքն էր հայկական շուկա։ 

Ընկերության համահիմնադիր եւ գործադիր տնօրեն Իա Ջիկիան իր ելույթում նշեց. 

«Մենք ներկայացված էինք յոթ երկրներում եւ հպարտ ենք, որ Հայաստանը դարձել է մեր ութերորդ շուկան»։ 

[[gallery8]]
Նա ընդգծեց, որ հայկական շուկան գրավիչ է իր տեխնոլոգիական ներուժով եւ արագ աճով։ Իա Ջիկիան հավելեց, որ ընկերությունն իրականացրել է խորքային շուկայի ուսումնասիրություն եւ արդեն սկսել է համագործակցել տեղական կազմակերպությունների հետ, ինչը գնահատվում է որպես հաջող մեկնարկ։

Նա նաեւ ներկայացրեց ընկերության տեխնոլոգիական լուծումները՝ նշելով, որ Helio.AI-ը ավտոմատացնում է մարդկային ռեսուրսների հավաքագրման գործընթացը՝ թույլ տալով ընկերություններին նվազեցնել «ձեռքով» կատարվող աշխատանքը եւ ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել մարդկային գործոնին։ 

[[gallery9]]
 «Այսօր շատ ընկերություններ դեռ իրենց ժամանակի մեծ մասը ծախսում են մեխանիկական գործընթացների վրա, իսկ մենք օգնում ենք կենտրոնանալ մարդկանց վրա», - ասաց Իա Ջիկիան։

CARE Caucasus-ի գործադիր տնօրեն Նինո Բոլկվաձեն շեշտեց միջսահմանային համագործակցության ռազմավարական նշանակությունը. 

«Այն կարեւոր է նոր տնտեսական հնարավորություններ բացահայտելու եւ տարածաշրջանային դիմադրողականությունը ամրապնդելու համար»։

[[gallery10]]
Նա ընդգծեց, որ CARE Caucasus կազմակերպությունը տարիներ շարունակ աջակցել է կանանց կողմից ղեկավարվող բիզնեսներին՝ տրամադրելով դրամաշնորհներ եւ խթանելով նրանց մասնակցությունը տնտեսական գործընթացներին։ Նինո Բոլկվաձեն հավելեց, որ GABA-ի ստեղծումը այդ ջանքերի տրամաբանական շարունակությունն է՝ ուղղված տարածաշրջանային տնտեսական ինտեգրմանը։

[[gallery11]]
Պանելային քննարկման թեմաներն էին սահմանային առեւտուրը, ներդրումային հնարավորությունները, աշխատուժի զարգացման եւ թվային գործիքների հասանելիության հարցերը։ 

[[gallery12]]
Հայաստանում Ամերիկյան առեւտրի պալատի (Amcham) Խորհրդի նախագահ Էլինա Մարգարյանը նշեց, որ տարածաշրջանային համագործակցությունը նոր հնարավորություններ է բացում բիզնեսների համար, ինչը հատկապես կարեւոր է փոքր եւ միջին ձեռնարկությունների համար։ 

[[gallery13]]
Նրա խոսքով՝ նման հարթակները թույլ են տալիս ոչ միայն ընդլայնել շուկաները, այլեւ փոխանակել փորձ եւ գիտելիք, ինչը կարեւոր է մրցունակ միջավայրի ձեւավորման համար։

Աստղիկ Հովհաննեսով 

Լուսանկարները՝ Դավիթ Ղահրամանյանի ]]> Thu, 16 Apr 2026 17:36:00 +0400 https://banks.am/am/news//30567 https://banks.am/am/news//30567 Ներկայացնում ենք Բոկոնիի համալսարանի Եվրոպական քաղաքականության մշակման ինստիտուտի (Bocconi Institute for European Policymaking) տնօրեն Դանիել Գրոսի հոդվածը՝ գրված Project Syndicate-ի համար:

Դանիել Գրոս 

Իրանական պատերազմի սկսվելուց ի վեր համաշխարհային էներգակիրների գների կտրուկ աճը հիշեցրեց 2022 թվականի թանկացումները՝ պայմանավորված Ռուսաստանի Ուկրաինա լայնածավալ ներխուժմամբ եւ դրան հաջորդած էներգետիկ պատժամիջոցներով։ Այդ ժամանակ կենտրոնական բանկերը անմիջապես չկարողացան գնահատել ձեւավորված ճնշումների իրական մասշտաբները, իսկ երբ գիտակցեցին, այլեւս այլընտրանք չունեին եւ ստիպված էին անցնել կտրուկ ու ագրեսիվ դրամավարկային խստացումների։ Այսօր, կարծես, նրանք վճռական են տրամադրված չկրկնելու նույն սխալը։

Մինչ այժմ այս ցնցումը ավելի փոքր է թվում, քան 2022 թվականին։ Չնայած հում նավթի գները աճել են մոտ 60-70 տոկոսով, սկզբնական գների մակարդակը տարբեր է։ Հում նավթի գները կտրուկ աճեցին ուկրաինական պատերազմից մի քանի ամիս առաջ՝ կրկնապատկվելով 2021 թվականի գարնանային ամենացածր ցուցանիշի համեմատ (COVID-19 համավարակի արդյունքում) եւ տարեվերջին հասնելով 80 դոլարի մեկ բարելի դիմաց, ինչը կրկնակի գերազանցում էր 2020 թվականի միջին ցուցանիշը։ Նախքան 2022 թվականի ամառը նավթի գները հասան իրենց գագաթնակետին՝ 110-120 դոլարի մեկ բարելի համար, ինչը մոտավորապես համապատասխանում է այսօրվա մակարդակին։

Եվրոպայում այս ճնշումները սրվեցին բնական գազի գների աճի հետեւանքով, որոնք 2021 թվականի վերջին հինգից վեց անգամ բարձր էին 2020 թվականի մայիսին արձանագրված ամենացածր ցուցանիշից։ 

2021 թվականի դեկտեմբերին Ամստերդամի առաջատար TTF բորսայում բնական գազի գինը հասավ 70 եվրոյի (80 դոլար) մեկ ՄՎտ/ժ-ի համար, ինչը ավելի բարձր էր իրանական պատերազմի սկսվելուց հետո գրանցված 50-55 եվրո մեկ ՄՎտ/ժ ցուցանիշից։ Չնայած սպառողները սովորաբար ունենում են ջեռուցման եւ էլեկտրաէներգիայի երկարաժամկետ պայմանագրեր, որոնք պաշտպանում են նրանց կարճաժամկետ գնային տատանումներից, պայմանագրերում նշված արժեքները աստիճանաբար ճշգրտվեցին, ինչը հանգեցրեց սպառողական գների ինդեքսի բարձրացմանը։

Երբ Ռուսաստանը սկսեց իր լայնածավալ ներխուժումը Ուկրաինա, Ատլանտյան օվկիանոսի երկու կողմերում գնաճը գերազանցում էր 5%-ը։ Սակայն ԱՄՆ Դաշնային պահուստային համակարգը եւ Եվրոպական կենտրոնական բանկը (ԵԿԲ) անտեսեցին այդ փաստը, քանի որ նրանց մոդելները կանխատեսում էին, որ գնաճը իրենց կանխատեսման ժամանակահատվածի վերջում կնվազի մինչեւ 2%։

[[gallery1]]
Կենտրոնական բանկերի ներկայիս մոդելները ենթադրում են, որ սպառողները որոշումներ են կայացնում՝ հիմնվելով ապագայի նկատմամբ իրենց ակնկալիքների վրա, եւ վստահ են, որ դրամավարկային քաղաքականության մշակողները, ի վերջո, կհասնեն 2% գնաճի նպատակին։ Քանի դեռ էներգակիրների գների անկում է սպասվում, կենտրոնական բանկերը կարող են չբարձրացնել տոկոսադրույքները։ ԵԿԲ-ի կանխատեսումները արտացոլում էին այս հիմնարար լավատեսությունը. 2022 թվականի մարտին նրանք կանխատեսել էին գնաճի անկում 2022 թվականի 5.1%-ից մինչեւ 2.1% 2023 թվականին՝ առանց տոկոսադրույքների որեւէ բարձրացման: Երբ 2022 թվականի հուլիսին ԵԿԲ-ն բարձրացրեց տոկոսադրույքները, գնաճը գերազանցել էր 8%-ը:

ԵԿԲ նախագահ Քրիստին Լագարդը լավ գիտակցում է, որ էներգակիրների գների ներկայիս ցնցումն ավելի փոքր է, քան այն, որին Եվրոպան բախվեց չորս տարի առաջ։ Նա այդ մասին վերջերս հայտարարեց իր ելույթում՝ նշելով, որ աճող գնաճը պետք է որ ժամանակավոր լինի։ ԵԿԲ-ի մասնագետների կանխատեսումները համընկնում են այս տեսակետի հետ: Ըստ նրանց՝ 2026 թվականին գնաճը, նույնիսկ բացասական սցենարի դեպքում, կպահպանվի նպատակային 3.5%-ից մի փոքր բարձր մակարդակի վրա, իսկ հաջորդ տարի կվերադառնա 2%-ի։

Սակայն, ԵԿԲ-ն այնուամենայնիվ պատրաստ է գործել։ Ինչպես Լագարդն ասաց, ԵԿԲ-ի գնաճի նպատակային ցուցանիշի «զգալի, բայց ժամանակավոր գերազանցումը» չպետք է անտեսվի, քանի որ դա «կարող է հաղորդակցման ռիսկեր ստեղծել», եւ հանրությանը դժվար կլինի հասկանալ, թե ինչու կենտրոնական բանկը պատշաճ կերպով չի արձագանքում։ Ավելին, այն սպասումը, որ գնաճը «զգալիորեն եւ երկարատեւ կշեղվի նպատակային ցուցանիշից», պահանջում է «համապատասխան ուժեղ կամ վճռական» արձագանք։

Միջնաժամկետ տոկոսադրույքների աճը ցույց է տալիս, որ ֆինանսական շուկաները 2026-ին ակնկալում են դրամավարկային քաղաքականության խստացում ոչ միայն Եվրոպայում, այլեւ Միացյալ Նահանգներում: Առնվազն, Դաշնային պահուստային համակարգը, կարծես, դանդաղեցնում է տոկոսադրույքների իջեցման գործընթացը: Այս փաստն ուշագրավ է, հաշվի առնելով, որ ԱՄՆ-ը բնական գազի համար վճարում է մոտ մեկ երրորդով պակաս, քան Եվրոպան կամ Ասիան՝ շնորհիվ իր ներքին էներգետիկ արտադրության մեծ բազայի, որը հիմնականում բաղկացած է թերթաքարային գազից (ԱՄՆ-ի հեղուկացված բնական գազի արտահանման հզորությունները գործում են ամբողջ կամ գրեթե ամբողջ հզորությամբ):

Քաղաքականությունը ձեւավորվում է ոչ միայն տվյալների եւ մոդելների, այլեւ գործնական փորձի հիման վրա։ Կենտրոնական բանկերը չեն ցանկանում նորից պարտվել։ Արդյունքում, հավանաբար, հնարավոր կլինի վերահսկել գնաճը՝ չնայած Իրանի պատերազմի հետեւանքով առաջացած ճնշումներին։ Նավթի բարձր գների անմիջական ազդեցությունը մինչ այժմ չափավոր է եղել. գնաճը ավելացել է կես տոկոսային կետով՝ մինչեւ 2.5%։ ԵԿԲ-ն, ամենայն հավանականությամբ, կարող է կառավարել այս իրավիճակը։

[[gallery2]]
Եվրոպայի համար ավելի մեծ ռիսկը այլ տեղ է։ Բնական գազի գների բարձրացման պայմաններում արդյունաբերական ոլորտները ակտիվորեն պահանջում են ֆինանսական աջակցություն եւ արտանետումների կրճատման նպատակների մեղմացում, իսկ եվրոպացի քաղաքական գործիչները, կարծես թե, տեղի են տալիս այդ ճնշմանը։ Եվրոպական խորհրդի վերջին նիստում նրանք կոչ արեցին վերանայել Եվրոպական արտանետումների առեւտրի համակարգը (European Emissions Trading System), որը Եվրոպայի կանաչ անցման հիմքն է։ Իտալիայի կառավարությունն արդեն հայտարարել է ETS-ի կողմից սահմանված ածխածնի գնի հետեւանքները չեզոքացնելու ծրագրերի մասին։

Սա մտահոգիչ շրջադարձ է։ Հաշվի առնելով գլոբալ տաքացման հետեւանքով արագ աճող ծախսերը՝ Եվրոպան կզղջա, որ թույլ է տվել, որ իր կլիմայական հավակնությունները դառնան իրանական պատերազմի հերթական զոհը։

Թարգմանությունը՝ Լիլիթ Խաչատրյանի

Այս հոդվածը Banks.am կայքում թարգմանաբար ներկայացվում է

«Յունիբանկի» գործընկերությամբ:                       

2026թ.-ի ապրիլի 10-12-ը Յունիբանկը կմասնակցի Հայաստանի լիզինգային եւ ֆինանսական լուծումների ոլորտի միջազգային ամենամեծ ցուցահանդես-վաճառքին՝ այցելուներին առաջարկելով շահավետ պայմաններ։

Copyright: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org  ]]> Sat, 11 Apr 2026 08:20:00 +0400